(021) 66480377-66975711

دیوان پروین اعتصامى

55,000تومان

پروین اعتصامی

عمر پروين، بسيار كوتاه بود. در مورد مرگش با آنكه گفته شده بر اثر بيمارى، زندگى را بدرود گفته است اما بسيارى برآنند و يا مى‌خواهند بر آن باشند كه او توسط مزدوران رضا شاهى به قتل رسيده است. اگر واقعيت امر، حتى چنين باشد، نشان دهنده‌ى آن است كه مردم، نمى‌توانند مرگ يك هنرمند شايسته و مردم دوست را در يك جامعه‌ى زير سلطه‌ى وحشت و رُعب، به طور طبيعى باور كنند، آنهم درست در  35 سالگى. در چنين شرايطى، هميشه عناصرى از بدگمانى، روبه‌رشد مى‌گذارد و شرايط را براى گسترش شايعه‌ها، آماده مى‌سازد.

شعر پروين تلخ و متين و زمينى است. تلخى پديده‌هاى زندگى اجتماعى انسان، دردها و ناكامى‌ها، در آن بازتابى روشن دارد. در شعر او، خبر از توفان‌هاى بزرگ روحى او، و يا احساسات برانگيخته و گرم و خصوصى يك زن نيست. زنى كه سعى كرده تا آنجا كه ممكن است، خويشتنِ خويش را در پشت واژه‌ها و آفريده‌هاى كلامى خود، پنهان سازد. شعر او مجموعه‌اى است از توصيف‌ها، تشويق‌ها، اندرزها و نشان دادنِ سمت و سوى ذهنى خود به نفع مردم محروم. شعر او در بيشترين عرصه‌ها، چنان كلّى است كه مى‌تواند چند و چندين سده ميان يك مرجع دگرگون شده در زمان و توصيف شده در شعر او فاصله باشد و در عين حال، شمول خويش را همچنان حفظ كند. عناصر مطرح شده در شعر پروين، در قيد زمان‌هاى كوتاه و يا مرزهاى محدود جغرافيايى نيستند. اگرچه رنگ ملى و اين سرزمينى خويش را، كاملا حفظ كرده‌اند. او اگرچه تصاوير دردبارى از زندگى انسانهاى محروم بدست مى‌دهد، امّا واژه‌ها آتشگون و خشماگين نيستند. حتى آنگاه كه خسم انسانى شاعر، عليه نظام غير عادلانه‌اى حاكم برانگيخته مى‌شود، از نظر مضمون، خشمى است خردمندانه. تولد او ـ 1285 هجرى خورشيدى ـ همزمان است با انقلاب مشروطيّت و دوران نوجوانيش مصادف مى‌شود با تغيير رژيم از قاجار به پهلوى و نيز حوادث ديگرى كه برآمد مستقيم تغيير حاكميّت سياسى در ايران بود.

توضیحات

گزیده ای از دیوان پروین اعتصامی

دل مسکینم از این غم بگداخت         که طبیبش به بالین ننشست

سوى همسایه پى نان رفتم         تا مرا دید، درِ خانه ببست

در آغاز دیوان پروین اعتصامی می خوانیم

 

  1. سخن ناشر ۹
  2. پیش درآمد ۱۱
  3. دیباچه ۲۷
  4. مسمط‌ها ۳۳

اى گربه    ۳۵

آشیان ویران           ۳۶

اى مرغک              ۳۸

نغمه صبح             ۳۹

یاد یاران   ۴۲

  1. مثنوى‌ها ۴۵

گره‌گشاى              ۴۷

ناآزموده    ۴۹

شکنج روح            ۵۱

جولاى خدا            ۵۲

جان و تن              ۵۵

بى‌آرزو    ۵۶

ذره و خفاش          ۵۷

جامه‌ى عرفان        ۵۸

کارآگاه     ۶۰

گنج درویش           ۶۱

تیر و کمان            ۶۴

گل سرخ   ۶۶

شباویز     ۶۸

عشق حق              ۶۹

امید و نومیدى         ۷۰

نااهل        ۷۱

عمر گل    ۷۲

بلبل و مور            ۷۴

روباه نفس             ۷۶

تیمارخوار             ۷۸

آرزوى پرواز         ۷۹

خوان‌کرم   ۸۰

کرباس و الماس      ۸۲

دزد و قاضى          ۸۴

روح آزاد              ۸۵

پایمال آز   ۸۶

گوهر و سنگ        ۸۸

دیده و دل              ۹۲

لطف حق              ۹۳

رفوى وقت            ۹۵

کعبه دل    ۹۸

طوطى و شکر        ۱۰۲

برگ ریزان           ۱۰۴

گرگ و شبان         ۱۰۶

زاهد خودبین          ۱۰۸

دو محضر             ۱۱۰

پیوند نور              ۱۱۵

گل و شبنم             ۱۱۷

گله بیجا    ۱۱۹

معمار نادان            ۱۲۰

آرزوى مادر          ۱۲۴

دریاى نور             ۱۲۵

سعى و عمل           ۱۲۷

عهد خونین            ۱۲۹

گل خودرو             ۱۳۱

گل پژمرده             ۱۳۳

صید پریشان          ۱۳۴

دکان ریا   ۱۳۷

غرور نیکبختان       ۱۳۸

  1. غزل‌ها ۱۴۱

بى روى دوست       ۱۴۳

نکته‌اى چند            ۱۴۴

یادگار      ۱۴۵

آرزوها (۱)           ۱۴۵

آرزوها (۲)           ۱۴۶

آرزوها (۳)           ۱۴۷

آرزوها (۴)           ۱۴۸

آرزوها (۵)           ۱۴۹

سختى و سختیها      ۱۴۹

  1. قطعه‌ها ۱۵۱

بهاى جوانى           ۱۵۳

کوته نظر              ۱۵۵

صاعقه‌ى ما، ستم اغنیاست     ۱۵۵

کاروان چمن          ۱۶۰

باد بروت              ۱۶۰

بازى زندگى           ۱۶۳

راه دل      ۱۶۴

حقیقت و مجاز        ۱۶۵

فریاد حسرت          ۱۶۵

کارگاه حریر          ۱۶۷

گل بى‌عیب             ۱۶۸

کمان قضا              ۱۶۹

نشان آزادگى          ۱۷۲

نغمه‌ى رفوگر         ۱۷۴

پایه و دیوار           ۱۷۶

مادر دوراندیش       ۱۷۸

نیکى دل    ۱۸۰

عیبجو      ۱۸۰

اشک یتیم   ۱۸۲

گل و خاک             ۱۸۳

بى‌پدر       ۱۸۵

بنفشه       ۱۸۶

آتش دل     ۱۸۶

آئین آینه    ۱۸۸

امروز و فردا         ۱۸۹

رنج نخست            ۱۹۰

تاراج روزگار        ۱۹۱

دو همدرد              ۱۹۳

دو همراز              ۱۹۴

روح آزرده            ۱۹۵

سرود خارکن        ۱۹۷

شکایت پیرزن         ۱۹۹

طفل یتیم    ۲۰۱

قدر هستى              ۲۰۴

گربه بى‌سود           ۲۰۵

گنج ایمن   ۲۰۶

مست و هوشیار      ۲۰۸

قلب مجروح           ۲۰۹

بزرگى کار            ۲۱۰

صاف و درد          ۲۱۱

علم          ۲۱۲

گذشته بى‌حاصل      ۲۱۴

وجود پاک              ۲۱۵

اندوه فقر   ۲۱۵

تهیدست    ۲۱۷

خاطر خشنود         ۲۲۰

دیوانه و زنجیر       ۲۲۲

سپید و سیاه           ۲۲۳

شکسته      ۲۲۴

گوهر اشک             ۲۲۵

نامه‌اى به نوشیروان             ۲۲۶

نکوهش بى‌خبران     ۲۲۸

همنشین ناهموار      ۲۳۰

درخت بى‌بر           ۲۳۲

سرو سنگ            ۲۳۴

کیفر بى‌هنر            ۲۳۴

نوروز      ۲۳۷

فلسفه        ۲۳۸

خون دل    ۲۳۹

احسان بى‌ثمر         ۲۴۰

شاهد و شمع           ۲۴۰

نغمه خوشه‌چین       ۲۴۱

گرگ و سگ          ۲۴۳

دزد خانه   ۲۴۴

فریب آشتى            ۲۴۵

توشه پژمردگى       ۲۴۶

گل پنهان   ۲۴۷

جمال حق              ۲۴۸

سرنوشت              ۲۵۰

فرشته‌ى انس          ۲۵۳

آسایش بزرگان       ۲۵۷

دیدن و نادیدن         ۲۵۷

شرط نیکنامى         ۲۵۷

نکوهش نکوهیده      ۲۶۰

در تعزیت پدر        ۲۶۰

پیک پیرى              ۲۶۱

نهال آرزو             ۲۶۲

کودک آرزومند        ۲۶۳

روش آفرینش         ۲۶۵

سیه روزى            ۲۶۶

اى روان   ۲۶۸

ارزش گهر            ۲۷۰

بام شکسته             ۲۷۱

برف و بوستان       ۲۷۱

مناظره     ۲۷۳

ناتوان       ۲۷۵

توانا و ناتوان         ۲۷۵

ذرّه          ۲۷۶

پیام گل     ۲۷۸

نکوهش بیجا           ۲۷۹

  1. قصیده‌ها ۲۸۱

اى دل       ۲۸۳

کار مده     ۲۸۵

رهائیت     ۲۸۶

بهاى نیکى             ۲۸۷

سقراط      ۲۸۷

سیل فتنه   ۲۹۱

اى دل       ۲۹۱

آهوى روزگار        ۲۹۴

قائد تقدیر   ۲۹۵

اى عجب   ۲۹۷

گویند        ۲۹۹

کاخ جهان              ۳۰۳

چو سیمرغ            ۳۰۴

در ره هستى          ۳۰۶

اى دل       ۳۰۹

سفر اشک              ۳۱۱

دل اگر      ۳۱۳

فلک          ۳۱۴

هر چه بادا باد        ۳۱۷

پندارى چند            ۳۱۸

خدمت جهان           ۳۲۱

اى دوست              ۳۲۲

چند پند     ۳۲۴

تیره‌بخت   ۳۲۵

نور و نار              ۳۲۷

گل و خار              ۳۲۸

مور و مار             ۳۳۱

اى رنجبر              ۳۳۴

کارگه اخضر         ۳۳۵

مار جهان              ۳۳۸

شیفته گیتى             ۳۳۴

اى بى‌خبر             ۳۴۸

در خانه    ۳۵۰

وام از ایام              ۳۵۱

گفته نفس   ۳۵۳

به بازار جهان        ۳۵۶

کارهاى ما             ۳۵۷

بدمنشان    ۳۵۹

حاصل عمر           ۳۶۱

دزد تو      ۳۶۵

گفتار و کردار        ۳۶۷

شب         ۳۷۱

تاراج بهمن            ۳۷۲

پرده میناگون          ۳۷۴

دیده روشن‌بین        ۳۷۵

کوه و کاه              ۳۷۷

گردون      ۳۷۸

سود خود   ۳۷۹

آتش نفسانى            ۳۸۱

آئینه معنى              ۳۸۶

درخت جهان          ۳۹۰

حدیث مهر             ۳۹۳

مرغ زیرک            ۳۹۴

ترک حرص           ۳۹۵

  1. پراکنده‌ها ۳۹۷

سخن ناشر

 

 

پروین اعتصامى فرزند یوسف اعتصام‌الملک (اعتصامى) در ۲۵ اسفند ۱۲۵۸ در آذربایجان در خانواده مذهبى به دنیا آمد. از کودکى به لحاظ وجود محیط ادبى در پیرامونش به سرودن شعر علاقه نشان داد، و پدر نیز این علایق ادبى و ذوق مستعد او را بیشتر گسترش داد.

پروین ادبیات فارسى و عرب را نزد پدر فرا گرفت. آن‌گاه وارد مدرسه دخترانه آمریکایى شد و زبان انگلیسى را در آن‌جا به نحو عالى آموخت.

او در ۱۹ تیر ۱۳۱۳ پس از اتمام تحصیلات خود در سن ۲۸ سالگى با پسرعموى خودش ازدواج کرد، اما تنها پس از دو ماه و نیم زندگى مشترک در مرداد ۱۳۱۴ رسمآ از شوهر جدا شد.

پروین پس از تحصیل، بیشتر اوقات فراغت خود را به تفکر و سرودن شعر پرداخت، فقط به مدت کوتاهى در مدرسه دخترانه آمریکایى تدریس کرد و مدتى نیز ریاست کتابخانه مجلس شوراى ملى را به عهده داشت.

ناشر به پاس وظیفه از خانم مهین زنگنه که پیش‌درآمد دیوان پروین، نوشته اشکان آویش را در اختیار ما قرار داد نهایت سپاس را دارد.

            مؤسسه انتشارات نگاه

 

 

 

 

 

 

 

پیش درآمد[۱]

عمر پروین، بسیار کوتاه بود. در مورد مرگش با آنکه گفته شده بر اثر بیمارى، زندگى را بدرود گفته است اما بسیارى برآنند و یا مى‌خواهند بر آن باشند که او توسط مزدوران رضا شاهى به قتل رسیده است. اگر واقعیت امر، حتى چنین باشد، نشان دهنده‌ى آن است که مردم، نمى‌توانند مرگ یک هنرمند شایسته و مردم دوست را در یک جامعه‌ى زیر سلطه‌ى وحشت و رُعب، به طور طبیعى باور کنند، آنهم درست در  ۳۵ سالگى. در چنین شرایطى، همیشه عناصرى از بدگمانى، روبه‌رشد مى‌گذارد و شرایط را براى گسترش شایعه‌ها، آماده مى‌سازد.

شعر پروین تلخ و متین و زمینى است. تلخى پدیده‌هاى زندگى اجتماعى انسان، دردها و ناکامى‌ها، در آن بازتابى روشن دارد. در شعر او، خبر از توفان‌هاى بزرگ روحى او، و یا احساسات برانگیخته و گرم و خصوصى یک زن نیست. زنى که سعى کرده تا آنجا که ممکن است، خویشتنِ خویش را در پشت واژه‌ها و آفریده‌هاى کلامى خود، پنهان سازد. شعر او مجموعه‌اى است از توصیف‌ها، تشویق‌ها، اندرزها و نشان دادنِ سمت و سوى ذهنى خود به نفع مردم محروم. شعر او در بیشترین عرصه‌ها، چنان کلّى است که مى‌تواند چند و چندین سده میان یک مرجع دگرگون شده در زمان و توصیف شده در شعر او فاصله باشد و در عین حال، شمول خویش را همچنان حفظ کند. عناصر مطرح شده در شعر پروین، در قید زمان‌هاى کوتاه و یا مرزهاى محدود جغرافیایى نیستند. اگرچه رنگ ملى و این سرزمینى خویش را، کاملا حفظ کرده‌اند. او اگرچه تصاویر دردبارى از زندگى انسانهاى محروم بدست مى‌دهد، امّا واژه‌ها آتشگون و خشماگین نیستند. حتى آنگاه که خسم انسانى شاعر، علیه نظام غیر عادلانه‌اى حاکم برانگیخته مى‌شود، از نظر مضمون، خشمى است خردمندانه. تولد او ـ ۱۲۸۵ هجرى خورشیدى ـ همزمان است با انقلاب مشروطیّت و دوران نوجوانیش مصادف مى‌شود با تغییر رژیم از قاجار به پهلوى و نیز حوادث دیگرى که برآمد مستقیم تغییر حاکمیّت سیاسى در ایران بود.

شرایط زندگى اجتماعى از یک سو و میراث تاریخى زن بودن در جامعه‌ى ایران، از سوى دیگر، شعر او را به آمیزه‌اى از اندیشه‌هاى دیرسال و همچنین تفکرات جدید، تبدیل کرده است. یک بُعد از اشعار پروین، ما را به سده‌هاى دیرین مى‌برد. سده‌هایى که پلیس را محتسب مى‌گفتند و قاضى‌ها، مظهر قدرت‌هاى چون و چرا ناپذیر بودند. گفتگوهایى از قبیل گفتگوى سیر و پیاز، سوزن و رفوگر، الماس و زرگر، سگ و گربه، عاقل و دیوانه، گرگ و سگ و غیره و غیره، در شمار همان گفتگوهاى فرازمانى است که مى‌تواند تعمیم یابد.

با نگاهى به اشعار او، مى‌توان دست‌کم، هشت موضوع کلّى را در آنها تشخیص داد و درباره‌اش به بحث و بررسى پرداخت. موضوعات هشتگانه‌ى شعر او عبارتند از :

۱ ـ اخلاقیات فردى

۲ ـ انساندوستى و همدردى با دیگران

۳ ـ تشویق به واقع‌بینى و تلاش

۴ ـ زندگى و مرگ

۵ ـ نقش زن در مناسبات فردى و اجتماعى

۶ ـ مخالفت با تظاهر و متظاهران

۷ ـ تفکرات تقدیرى

۸ ـ تفکرات ضد تقدیرى

۱ ـ اخلاقیات فردى

تصویر پروین در این اشعار، تصویر انسانى است پرهیزگار و پاکدامن. برخورد او با دیگران، در این زمینه، برخوردى است یک سویه، ذهنى‌گرایانه و متعارض با الزاماتِ زندگى عملى. قصیده‌ى بلند بالاى «غم دنیا»ى او، اندرزگویانه‌هایى است که در هوا معلق است. و هیچ پیوندى با زندگى ملموس و اجتماعى افراد و شرایط و عوامل تعیین کننده بر آنها ندارد. او دستورالعمل‌هایى صادر مى‌کند که موقع گوش دادن به علت زبان گرم، صمیمى و لطیف شاعرانه‌اش، دوست‌داشتنى است. اما در عمل، توان خود را از دست مى‌دهد. مثلا این بیت :

افسون فساى، افعى‌شهوت را         افسار بند، مرکب سودا را

مخاطب او، انسان بى‌چهره‌اى است که نه جزو ستمگران است و نه جزو

ستمکشان، سخن بر سر این است که آیا مى‌شود بدون مشخص کردن مخاطب و سمت‌گیرى شعر، بدون هیچگونه تفاوتى، دو طبقه‌ى متعارض را، یکسان مخاطب قرار داد؟ تفکراتى از این دست، پندواره، در حوزه‌ى اخلاقیات فردى، وادارنده و برحذر کن، از اندیشه‌هایى نیست که خاص پروین باشد. در ادبیات ما و بویژه ادبیات عرفانى ما که داراى وزنه‌اى بسیار سنگین است، این شیوه معمول بوده است. پروین، همان تفکرات را با شیوه‌ى خاص خود، بار دیگر اما درست در شرایطى کاملا متفاوت، تکرار مى‌کند. او در قصیده‌اى دیگر چنین مى‌گوید :

به‌مهمانخانه‌ى‌آزو هوىجزلاشه‌چیزى‌نیست         براى لاشخواران واگذار این میهمانى را

انسان، وقتى به ژرفاى شعر مورد نظر سفر مى‌کند، درمى‌یابد که درک پروین از نابرابرى‌ها، درکى متغیّر و گاه متّضاد است. براساس اشعارى از این دست، بایستى به علت حقیر بودن مادیات، ثروتمندان غارتگر را بحال خودشان گذاشت و دستشان را براى انجام آنچه که مى‌خواهند بکنند آزاد گذاشت. طبعآ ارائه‌ى چنین دریافتى از سوى پروین، منطق‌پذیر نیست. نه توصیه و اندرز به فرادستان، آنها را از آزمندى بازخواهد داشت و نه واگذار کردن آنچه که حق دیگران است، آنان را بى‌نیاز خواهد ساخت. تنها، با ایجاد نظامى عادلانه، باید از پیدایى عده‌اى غارتگر و فرادست و انبوهى غارت‌شده و فرودست جلوگیرى کرد.

گاه برخورد پروین با پدیده‌هاى زندگى اجتماعى، برخوردى محافظه‌کارانه و واپس کشاننده است. قانع بودن، هیچ ارتباطى با بدست آمدن گنج قارون ندارد و گداى خویش بودن، هیچ ملک سلیمانى را به انسان‌ها عرضه نمى‌کند :

قناعت کن اگر در آرزوى گنج قارونى         گداى‌خویش‌باش‌ارطالب ملک سلیمانى

اما هنگامى که آرمانهاى بزرگ و والاى انسانى مطرح است، با کلامى محکم و متین، توصیه‌اش این است که در این راه، بایستى صمیمانه و عاشق‌وار کوشید. حتى نثار جان در این راه، جزو کارهاى آغازین است :

مترس‌از جانفشانى‌گر طریق عشق مى‌پوئى         چو اسماعیل سر نهادن روز قربانى

در شعر دیگرى، همان مضمون زیباى شعر حافظ را تکرار مى‌کند. با این تفاوت که در شعر حافظ، این خار مغیلان است که رهرو راه را سرزنش مى‌کند و حافظ به رونده‌ى راه قوت قلب مى‌دهد و تسکین که رنج راه، او را از رفتن باز ندارد. و در شعر پروین، رونده‌ى راه، زبان به شکایت گشوده است، زیرا خار مغیلان، پاى او را مى‌آزارد. و پروین، به رونده‌ى راه یادآور مى‌گردد که تو آرزوى بزرگى در سر داشته‌اى. بدین جهت لازم است که ناهموارى‌هاى راه را بر خود هموار سازى. نخست شعر پروین و سپس، از آنِ حافظ را مى‌آوریم :

اگرت آرزوى کعبه بود در دل         چه شکایت کنى از خار مغیلانش

دربیابان‌گربشوق‌کعبه خواهى زد قدم         سرزنش‌هاگرکندخارمغیلان‌غم‌مخور

لحن پروین در خطاب به متظاهران و مردم فریبان، تلخ است و تند. صداى او، صداى کسى است که حوادث را در پوسته‌ى آن به بررسى مى‌نشیند. عمق پدیده‌هایى از این قبیل، چیزى دیگر است. متظاهران و مردم فریبان، انسانهایى از بنیاد با این خصلت‌ها پرورده شده نبوده‌اند و نیستند. آنان در بستر وابستگى‌هاى فردى و اجتماعى خویش به این یا آن پدیده، چنین شده‌اند. در سخن پروین، اشاره‌اى به ژرفاى پدیده‌هایى از این دست نیست :

همى‌اهریمنان‌رابدسرشت‌وپَست‌مى‌نامى         توبااین‌بدسگالیهاکجابهترازایشانى

ندیدى لاشه‌هاى مطبخ خونین شهرت را         اگردیدى،چرابه سفره‌اش هرروز مهمانى

در این شعر، بخوبى مى‌توان تصویر رابطه‌ى شاعر را با اشیاء و پدیده‌هایى که با روحیه‌ى زنانه‌ى او سر و کار دارد، به تماشا نشست. تشبیه: «لاشه‌هاى مطبخ خونین شهرت» و نیز «مهمان بودن بر سر سفره»، خود بیانگر همین رابطه است. بدون تردید، اگر پروین در محیط دیگرى قرار مى‌گرفت که عناصر اولیه و عینى ذهن او را پدیده‌ها و مواد دیگرى قرار مى‌گرفت، بطور طبیعى، از آن سازه‌ها و براى بیان مضمون مورد نظر، کمک مى‌طلبید. در سراسر دیوانش، آنجا که مسأله‌ى انسان والا مطرح است، مسائل اخلاقى را جاى جاى و گاه مکرر بر زبان آورده است. ذهن او از اندیشه‌هاى عرفانى و اخلاقى، در شرایط زمانى و مکانى گوناگون، و پرداخت آنها با زبانى منسجم، پُر است. پروین در این بُعد، براى بزرگداشت معیارهاى اخلاقى خویش، معیارهایى که به اعتقاد او، انسان مى‌تواند موجودى باشد شایسته و ارجمند، از زبانى متین و تشبیهاتى محسوس و ملموس، بهره مى‌گیرد.

۲ ـ انساندوستى و همدردى با دیگران

او شاعرى است مردم‌دوست، سرشار از همدردى نسبت به انسان‌هایى که به نحوى از بى‌عدالتى‌ها و ناروائى‌ها رنج برده‌اند. دیدگاهى که پروین براى غمخوارى محرومان جامعه، مطرح مى‌سازد، دیدگاهى است که از یک عینیّت ناب سرچشمه مى‌گیرد. به اعتقاد او، هیچ ثروتمندى نمى‌تواند درد و رنج گرسنگان و نیازمندان را درک کند، مگر آنگاه که خود، بدان گرفتار آید :

نَخورد هیچ توانگر غم درویش و فقیر         مگر آن روزکه خود مفلس ومضطر گردد

این بخش از واقعیت که نابرابرى‌ها، اینکه توانگران از یک سو و تهیدستان از سوى دیگر در مقام مقایسه با یکدیگر قرار مى‌گیرند، ناشى از واقعیت وجودى آنها و با شایستگى‌هاى مادرزادى نیست، در شعر پروین، کم‌رنگ است. او درد را حس مى‌کند و نسبت به پیکر تب‌آلود و بیمار جامعه‌ى حاکم، آگاه است، لیکن، چاره‌ى درد را به نحوى کارساز تشخیص نمى‌دهد.

او در شعر ددمنشان، خشمگین است. اما خشم او سوزنده و ویرانگر نیست. واژه‌ها، در خود، متانت تلخ و سردى دارند.

چند کنى همچو گرگ حمله به مردم         چند دریشان به ناخن و دندان

شعر اى رنجبر پروین، مقایسه‌اى است میان دو زندگى، دو طبقه، دو دنیا. که این هر دو، در یک محیط، در برابر هم قرار دارند. دو زندگى متضاد و متعارض در برابر چشم خواننده به نمایش گذاشته مى‌شود. زبان او در این شعر، سرشار است از کینه‌اى ناآگاهانه نسبت به زندگى و دیدگاه‌هاى حقیر و تنگ زراندوزان[۲] .

شعر بى‌پدر او، درد دل دخترک یتیمى است که از مهر پدر و مادر بى‌نصیب مانده و

از سوى جامعه و فرادستان آن، جز تحقیر و محرومیت و گرسنگى، چیزى دیگر بهره‌ى او نشده است. صرف نظر از این شعر، پروین، در اشعار خود، توجه خاصى به کودکان دردمند و یتیم و زنان محروم و ستمکش دارد. در این شعر، جامعه‌اى مجسّم مى‌شود که بسیار خشن و بیرحم است. مردم تهیدست از اساسى‌ترین خدمات اولیه، براى رهایى از بیمارى و مرگ محرومند. و این، دل شاعر را به درد مى‌آورد :

پدرم مرد ز بى داروئى         وندرین کوى، سه داروگر هست

دل مسکینم از این غم بگداخت         که طبیبش به بالین ننشست

سوى همسایه پى نان رفتم         تا مرا دید، درِ خانه ببست

گفتگوى سگ و گربه، گفتگوى دو گروه متفاوت و متمایز با یکدیگر است. از سویى، انسانهاى پاکدامن و استوار، و از سوى دیگر انسانهاى دامن آلوده و متزلزل. سگ، در این شعر، همچنان به عنوان یک موجود عاقل، اندیشه‌ى تثبیت شده در ذهن و شخصیّت پروین را با توجه به جوّ حاکم بر فضاى جامعه، بازتاب مى‌دهد. در این بُعد از اندیشه‌ى پروین، انتقام نیست. کینه و خشم نیست. عُلوّ طبع است و بزرگوارى :

کسى به لطف، به درماندگان نظر نکند         در این معامله، دلها ز سنگ و پولادند

هزار مرتبه فقر از توانگرى خوشتر         توانگران، همه به نامِ ظلم و بیدادند

برزگر و فرزند، توصیف‌گر همه‌ى نابرابرى‌هاى اجتماعى است. درست است که پروین در اشعارش، از حوادث مشخص و مرجع‌دار اسم نمى‌برد و در این افشاگرى، بدلیل اختناق بسیار خشنِ حاکم، جانب احتیاط را رعایت مى‌کند اما با این وجود، در همان بى‌مرجعى، پرده از چهره‌ى ناشایستگان زمان برمى‌کشد. شعر مورد نظر، نفرت او را نسبت به زورمداران و محبّت و عشق او را نسبت به مردم شریف و زحمتکش، نشان مى‌دهد[۳] .

دیوانه و زنجیر، شعرى است که جوهر آن، نشاندهنده‌ى مردم‌فریبى‌هاى مشتى دولتمرد مردم فریب است که در واقع جزو دیوانگان واقعى هستند، اما بجاى اینکه خود، به جرمِ خیانت‌ها و نابکارى‌هایشان به زنجیر بسته شوند، انسان‌هاى عاقل و شرافتمند را به دیوانگى متهم کرده، گرفتار بند و زندان ساخته‌اند. مضمون این شعر، زبان‌حال همه‌ى آزادگان تاریخ است در هر حوزه‌ى جغرافیایى و هر دوره‌ى تاریخى. آزادگانى که به جرم

[۱] . دیوان پروین اعتصامى / بکوشش محمد تقى بابائى / چاپ اول/ پائیز ۱۳۶۳ /ناشران: کتابفروشى حافظ ـ کتاب نمونه / ۲۳۹ صفحه / تهران.

[۲] . گر که اطفال تو بى شامند شبها باک نیستخواجه تیهو مى‌کند هر شب کباب اى رنجبردر خور دانش امیرانند و فرزندانشانتو چه خواهى فهم کردن از کتاب اى رنجبرمردم آنانند کز حکم و سیاست آگهندکارگر کارش غم است و اضطراب اى رنجبرهر که پوشد جامه‌ى نیکو، بزرگ و لایق اوسترو تو صدها وصله دارى بر ثیاب اى رنجبرجامه‌ات‌شوخ‌است ورویت‌تیره‌رنگ‌ازگرد و خاکاز تو مى‌بایست کردن اجتناب اى رنجبرهر چه بنویسند حکّام اندرین محضر رواستکس نخواهد خواستن زایشان حساب اى رنجبر

[۳] . رعایت از تو ندیدیم تا شویم ایمننوازشى نشنیدیم، تا که ناز کنیمخلاف معرفت و عقل، ره چرا سپریمبه روى دشمن خود، در چگونه باز کنیمحدیث روشن ظلم شما و ذلّت ماحقیقت است چرا صحبت‌ازمجاز کنیم؟

اطلاعات بیشتر

وزن 714 g
ابعاد 21 × 14 cm
پدیدآورندگان

نوع جلد

SKU

97070

نوبت چاپ

شابک

۹۷۸۹۶۴۳۵۱۲۸۶۶

قطع

تعداد صفحه

400

سال چاپ

موضوع

تعداد مجلد

وزن

714

نقد و بررسی‌ها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین کسی باشید که دیدگاهی می نویسد “دیوان پروین اعتصامى”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Pin It on Pinterest

Share This