(021) 66480377-66975711

تاریخ عالم آرای عباسی

95,000تومان

اسکندر بیگ ترکمان

 به کوشش فرید مرادی

تاريخ عالم‌آراى عباسى از مهمترين منابع عصرى درباره تاريخ صفويه و به‌ويژه دوران پادشاهى شاه‌عباس اول است. نويسنده اين اثر اسكندربيك تركمان منشى كه در دوران پادشاهى شاه‌عباس وقايع‌نويس دربار و همراه او در تمام مراحل پادشاهى‌اش بوده توانسته شرح مفصلى از دوران پر فراز و فرود زندگى اين پادشاه به‌دست دهد، اگرچه هيچگاه واقعه‌نگارى بى‌طرف نبوده است، اسكندربيك خود از طايفه تركمانان بوده كه در دوره صفويه از طوايف مهم و صاحب منزلت و اعتبار بودند، خود نويسنده درباره دوران جوانى‌اش در همين اثر چنين مى‌نويسد: «در اوان نشأه جوانى به اغواى كوته‌خردان دنياپرست خود را از اكتساب علوم متداوله كه طبيعت به آن راغب و آشنا شده بازآورده، هوس علم سياق نمودم و مدتى بدان شغل ناتمام بى‌سرانجام پرداختم. چون در آن فن به اعتقاد ناقص خود فى‌الجمله رتبه كمال يافتم و برخى از اوقات شريف را به مهمات ارباب دولت مصروف ساختم عقل دورانديش مرا از سكر خواب غفلت بيدار ساخت، با خود گفتم كه اين شغل خسيس كه اختيار كرده‌اى تو را از دريافت فضل و كمال به صد مرحله دور انداخت، تو كه در بحر مواج معانى شناورى كردى چرا به طريق معركه‌آرايان عام فريب صورت‌پرست باشى، چون نيك تأمل نمودم خلاصه اوقات به بطالت گذشته بود و شخص طبيعت قرين يأس و ندامت گشته، چون گاهى به صحبت فيض‌بخش بعضى اعزه كه جامع فنون قابليت و استعداد بوده از علم انشاء بهره تمام داشتند فايز مى‌شدم و در اوقات هصحبتى سخنان سودمند شيرين و نكات دلپذير رنگين را كه به نظم و نثر ترصيع داده به قلم زرنگار انديشه در صفحه بيان مى‌نگاشتند، مشاهده مى‌نمودم طبع دريوزه‌گر بدان شيوه ستوده رغبت نموده، آن هوس در دلم پديد آمد.

توضیحات

 گزیده از کتاب تاریخ عالم آرای عباسی

سراسر کتاب عالم‌آرا نقل حوادث، جنگ‌ها، دیدارها و سفرهاى شاه عباس است و نویسنده از سرسپردگى یا بیم از خشم شاه و براى خوشامدگویى در بسیارى موارد دست به قلب و مسخ حوادث زده است

 در آغاز تاریخ عالم آرای عباسی می خوانیم

 

مقدمه       7

مقاله اول از صحیفه اول       22

ذکر امراء نامدار از خوانین و سلطانان عالى‌مقدار            182

ذکر سادات عظام و علماء ذوى الاحترام            187

مستوفیان عظام و اصحاب دفتر خانه    208

ذکر خوشنویسان که در آن عصر فرید زمان بودند            218

ذکر نقاشان بدایع نگار که هنرمند روزگار بودند              222

ذکر جلوس اسمعیل میرزا بر سریر سلطنت ایران            248

ذکر جلوس نواب سلطان محمدپادشاه خدابنده       276

مقاله دوم در ذکر توجه و استغراق آن حضرت به درگاه الهى          459

مقاله سیم در اصابت رأى و دانش خداداد و…      460

مقاله چهارم در شایستگى رتبه صاحبقرانى و ذکر مخاطرات          462

مقاله پنجم در عدل‌پیرایى و امنیت طرق و…       465

مقاله ششم در نفاد امر قهارى که از حکمتهاى الهیست        467

مقاله هفتم در موضوعات آئین جهاندارى قواعد فرمانروایى             469

مقاله هشتم در بى‌تعینى و درویش‌نهادى و…        471

مقاله نهم در ذکر احقاق حقوق خدمتکاران و…     472

مقاله دهم در شکفته‌طبعى و تعارف احوال عالم و…           473

مقاله یازدهم در ذکر آثار خیر و انشاء و…         475

مقاله دوازدهم در بیان وقایع و فتوحات دولت همایون         478

سال اول جلوس شاه عباس اول           492

سال دوم جلوس شاه عباس اول           497

سال سوم جلوس شاه عباس اول          524

سال چهارم جلوس شاه عباس اول        548

سال پنجم جلوس شاه عباس اول          559

سال ششم جلوس شاه عباس اول          568

سال هفتم جلوس شاه عباس اول           583

سال هشتم جلوس شاه عباس اول         621

سال نهم جلوس شاه عباس اول            638

سال دهم جلوس شاه عباس اول           651

سال یازدهم جلوس شاه عباس اول       668

سال دوازدهم جلوس شاه عباس اول      685

سال سیزدهم جلوس شاه عباس اول      734

سال چهاردهم جلوس شاه عباس اول     745

سال پانزدهم جلوس شاه عباس اول      757

سال شانزدهم جلوس شاه عباس اول     769

سال هفدهم جلوس شاه عباس اول         787

سال هیجدهم جلوس شاه عباس اول      808

سال نوزدهم جلوس شاه عباس اول       837

سال بیستم جلوس شاه عباس اول         882

سال بیست و یکم جلوس شاه عباس اول             991

سال بیست و دوم جلوس شاه عباس اول             943

سال بیست و سوم جلوس شاه عباس اول            964

سال بیست و چهارم جلوس شاه عباس اول         995

سال بیست و پنجم جلوس شاه عباس اول           1022

سال بیست و ششم جلوس شاه عباس اول           1050

سال بیست و هفتم جلوس شاه عباس اول            1059

سال بیست و هشتم جلوس شاه عباس اول           1072

سال بیست و نهم جلوس شاه عباس اول             1087

سال سى‌ام جلوس شاه عباس اول         1099

سال سى و یکم جلوس شاه عباس اول    1126

سال سى و دوم جلوس شاه عباس اول   1138

سال سى و سوم جلوس شاه عباس اول              1154

سال چهارم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول       1159

سال پنجم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول          1169

سال ششم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول          1183

سال هفتم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول          1211

سال هشتم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول         1233

سال نهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول            1248

سال دهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول           1271

سال یازدهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول       1290

سال دوازدهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول     1305

اسامى ارباب مناصب           1319

فقره‌اى چند در ختم کتاب       1331

تعلیقات     1335

فهرست اعلام         1427

مقدمه

  

تاریخ عالم‌آراى عباسى از مهمترین منابع عصرى درباره تاریخ صفویه و به‌ویژه دوران پادشاهى شاه‌عباس اول است. نویسنده این اثر اسکندربیک ترکمان منشى که در دوران پادشاهى شاه‌عباس وقایع‌نویس دربار و همراه او در تمام مراحل پادشاهى‌اش بوده توانسته شرح مفصلى از دوران پر فراز و فرود زندگى این پادشاه به‌دست دهد، اگرچه هیچگاه واقعه‌نگارى بى‌طرف نبوده است، اسکندربیک خود از طایفه ترکمانان بوده که در دوره صفویه از طوایف مهم و صاحب منزلت و اعتبار بودند، خود نویسنده درباره دوران جوانى‌اش در همین اثر چنین مى‌نویسد: «در اوان نشأه جوانى به اغواى کوته‌خردان دنیاپرست خود را از اکتساب علوم متداوله که طبیعت به آن راغب و آشنا شده بازآورده، هوس علم سیاق نمودم و مدتى بدان شغل ناتمام بى‌سرانجام پرداختم. چون در آن فن به اعتقاد ناقص خود فى‌الجمله رتبه کمال یافتم و برخى از اوقات شریف را به مهمات ارباب دولت مصروف ساختم عقل دوراندیش مرا از سکر خواب غفلت بیدار ساخت، با خود گفتم که این شغل خسیس که اختیار کرده‌اى تو را از دریافت فضل و کمال به صد مرحله دور انداخت، تو که در بحر مواج معانى شناورى کردى چرا به طریق معرکه‌آرایان عام فریب صورت‌پرست باشى، چون نیک تأمل نمودم خلاصه اوقات به بطالت گذشته بود و شخص طبیعت قرین یأس و ندامت گشته، چون گاهى به صحبت فیض‌بخش بعضى اعزه که جامع فنون قابلیت و استعداد بوده از علم انشاء بهره تمام داشتند فایز مى‌شدم و در اوقات هصحبتى سخنان سودمند شیرین و نکات دلپذیر رنگین را که به نظم و نثر ترصیع داده به قلم زرنگار اندیشه در صفحه بیان مى‌نگاشتند، مشاهده مى‌نمودم طبع دریوزه‌گر بدان شیوه ستوده رغبت نموده، آن هوس در دلم پدید آمد. دامن از شغل درچیده تخم این هوس در مزرع دل ریختم و به‌دست شقوق در دامن آن عزیزان آویختم و بدین وسیله شرف غلامى در خدمت درگاه پادشاه والاجاه صفوت‌نهاد صفوى‌اجتهاد خاقان کشورگیر موسوى‌حسب حسینى‌نسب حیدرنژاد که القاب همایونش به الفاظ درُنثار خاک آستانه خیرالبشر صلى‌الله علیه و اله و سلم مروج مذهب حق ائمه اثنى عشر علیهم صلوات الله الملک الاکبر غلام با اخلاص حضرت امیرالمؤمنین حیدر سلام الله علیه و اولاد الاطهر آرایش دو جهانى یافته و شرف غلامى و والاى اهل بیت طاهرین را سرمایه افتخار و مباهات دانسته و خود را کلب آستان ملایک آشیان خاک خطه نجف مى‌سازد… در سلک منشیان بارگاه خلافت‌نشان منخرط گردیدم و خدمت شبانه‌روزى که لازم این مشغله عظیم بود، این امر لایق را عایق گشته چنانچه درخور همت و شایسته فهم و فطرت بود میسر نگشت، با کمال خجلت‌زدگى از علو همت بدان مشغله گرفتار آمدم و در خلال این حال هرگاه فرصتى مى‌جستم به مطالعه کتاب سیر و اخبار پرداخته خواستم از آن فن شریف بهره‌اى داشته باشم.»[1]

استورى در کتاب معروفش «مؤلفات فارسى» به نقل از فهرست نسخ خطى Morley تاریخ تولد اسکندربیک را 998 ه .ق. ذکر کرده، منبع مورلى نیز گویا کتاب «فوائد الصفویه» بوده است، او در بیست و شش سالگى یعنى در سال 995 ه .ق. در زمره منشیان شاه‌عباس درمى‌آید و تا پایان عمر این شاه در خدمت او بوده است. اسکندربیک در سال 1043 در هفتاد و پنج سالگى چشم از جهان مى‌بندد. انتخاب نام «عالم‌آراى عباسى» براى کتاب از طرف نویسنده ذکر نشده، استاد ایرج افشار در مقدمه چاپ خود از این اثر فرموده‌اند: «تصور مى‌رود که مؤلف، نام کتاب خود را به عالم‌آرا به این علت موسوم کرده است که فضل‌الله بن روزبهان خنجى پیش از او کتابى به‌نام «تاریخ عالم‌آراى امینى» تألیف کرده بود که سراسر آن در انتقاد از حکومت صفوى و پادشاهى شاه اسماعیل اول و شرح اعمال خشن و دشمنى و جدال اهل تسنن و تشیع بود.» سراسر کتاب عالم‌آرا نقل حوادث، جنگ‌ها، دیدارها و سفرهاى شاه عباس است و نویسنده از سرسپردگى یا بیم از خشم شاه و براى خوشامدگویى در بسیارى موارد دست به قلب و مسخ حوادث زده است و در بسیارى موارد که نقش منفى شاه در حوادث مشهود بوده تلاش کرده دامن وى را مبرا از خطا بداند، این شیوه تاریخ‌نگارى دربار ایران بوده که البته دو اشکال عمده به آن وارد است :

1) از آنجا که واقعه‌نگاران وابسته به دربار و دستگاه سلطنت بوده‌اند هرگز گامى در جهت ثبت درست وقایع برنداشته، یا حداقل داورى بى‌طرف در ذکر واقعه تاریخى نبوده‌اند، قلم آنان همواره در جهت خوشامد شاه چرخیده و در بسیارى از خطاها و جنایت‌ها طرف شاه را گرفته و بر خطاى او چشم پوشیده‌اند، البته شاید هم نمى‌توان ایرادى بر این افراد گرفت زیرا بیم جان و بى‌رحمى شاهان در تمام روزها در برابر چشم آنان بوده است.

2) این تاریخ‌نویسان هیچگاه به تاریخ مردم و اجتماع نپرداخته‌اند و تنها واقعه‌نگار حوادث دربار بوده‌اند، بنابراین ما تاریخ اجتماعى نداشته‌ایم و براى تدوین چنین تاریخى با اگرهاى فراوان باید نکاتى از همین آثار به‌جا مانده پیشین بیرون کشیم که در نتیجه هیچگاه تصویرى همه‌سویه از زندگى اجتماعى مردم ایران در روزگاران گذشته به‌دست نمى‌آید.

یکى از ویژگى‌هاى تاریخ عالم‌آراى عباسى نثر روان و ساده و کم‌دست‌انداز اثر است. شاید یکى از دلایل شهرت آن نیز همین باشد.

تاریخ تألیف این اثر 1025 ه .ق. است، صاحب اثر در سى‌امین سال پادشاهى شاه‌عباس به نگارش کتاب خود دست مى‌زند، در اندیشه نخستین تألیف اثر، مؤلف قصد داشته آن را به سه صحیفه (جلد) تقسیم کند، جلد اول دربردارنده حوادث و وقایع تاریخى صفویان پیش از شاه‌عباس تا پایان پادشاهى سلطان محمد، جلد دوم دربرگیرنده حوادث سى سال نخست پادشاهى شاه‌عباس و جلد سوم که نیز گویا روزبه‌زو نوشته مى‌شده تا سال 1037 ه .ق. یعنى تا مرگ شاه‌عباس را دربر مى‌گیرد.

استورى نویسنده کتاب «مؤلفات فارسى» در این کتاب تبویب و تقسیم کتاب عالم‌آرا را چنین بیان کرده است :

1) مقدمه، در منشاء خاندان صفوى و پادشاهى شاه اسماعیل و شاه طهماسب.

2) صحیفه اول، از تولد شاه عباس (سال 978 ه .ق.) تا جلوس او (994 ه .ق.)

3) صحیفه دوم: مقصد اول؛ سى ساله نخست پادشاهى شاه عباس (تا سال 1025 ه .ق.)؛ مقصد دوم، (بعضى از ایام را صحیفه سوم مى‌نامند)، مرگ شاه عباس و جلوس شاه صفى که به احتمال مقصود استورى در این موضوع ذیل تاریخ عالم‌آرا باید باشد. این ذیل را اسکندربیک پس از درگذشت شاه عباس و به تخت نشستن شاه صفى (= سام میرزا) در حوادث سلطنت شاه صفى مى‌نویسد، اما با درگذشت او در سال 1043 ه .ق. این اثر ناتمام مى‌ماند، این اثر را در سال  1317 شمسى شادروان احمد سهیلى خوانسارى با بخشى از تاریخ خلد برین اثر محمدیوسف به چاپ رسانده‌اند.

خود نویسنده نیز در دیباچه اثرش صحیفه اول کتاب را مشتمل بر مقدمه و دوازده مقاله معرفى کرده و صحیفه دوم را در بیان سى ساله اول پادشاهى شاه عباس ذکر کرده و خاتمه را نیز که از آن به‌عنوان مجلد سوم نام برده «در بیان حکایات غریبه و روایات عجیبه و نوادر وقایع روزگار چه آنکه در کتب متقدمین به مطالعه رسیده و چه آنکه در ایام عمر مشاهده شده، انشاءالله تعالى اگر عمر وفا کند در مجلد ثالث تسوید یابد.»

در بیشتر نسخ خطى از این اثر صحیفه اول تنها دربردارنده مقدمه و مقاله اول است و چون در همان دوران نگارش اثر، کتاب شهرتى به هم رسانده و نسخى از آن استنساخ و نوشته شده، این کاستى در بسیارى از این نسخ وجود دارد، بنا بر پژوهش استاد افشار مقالات دیگر این صحیفه به احتمال مدت‌ها پس از نگارش مقدمه و مقاله اول نوشته شده زیرا در آنها به وقایع سال‌هاى سى‌وهشتم و سى‌ونهم پادشاهى شاه عباس اشاره دارد، این یازده مقاله که استاد افشار آنها را از نسخه مجلس در خاتمه طبع خود آورده‌اند، مقالاتى کوتاه هستند که از نظر حجم مطالب قابل قیاس با مقاله اول نیستند و در این طبع در جاى خود یعنى پس از پایان مقاله اول قرار گرفت.کتاب اسکندربیک علاوه بر اینکه دربردارنده وقایع پادشاهى شاه عباس اول است از جهت پرداختن به تشکیلات ادارى و نظامى و مالى و شرعى دوران خود داراى معلومات مفید و باارزشى است، علاوه بر آن ذکر وقایع تاریخى همسایگان ایران مثل عثمانیان، گرجیان، تیموریان و ترک‌ها و ترکمانان ماوراءالنهر به اهمیت آن مى‌افزاید.نویسنده همچنین به ذکر احوال علما، دانشمندان، شعرا، سران سپاه و رجال سیاسى و هنرمندان نیز پرداخته است. همچنین احوال و اطلاعات مربوط به طوایف و قبایل و عشایر ساکن ایران در آن روزگار نیز بر اهمیت این کتاب مى‌افزاید، علاه بر اینها به‌کارگیرى لغات و اصطلاحات بسیارى در آن است که یا امروز کاربرد ندارد و یا کاملا مهجور مانده‌اند و براى پژوهش‌هاى لغوى مهم هستند.علیرغم محاسن یادشده براى این اثر، کتاب اثرى مداحانه و البته تکان‌دهنده است، شرح خونریزى‌ها و جلادت‌ها و قساوت‌هاى یکى از شاهانى است که تازه به نیکى از او نام مى‌برند، ماجراى قدرقدرتى و یکه‌تازى در عرصه قدرت و تحمل‌ناپذیرى حتى اندکى نحالف‌خوانى را بازتاب مى‌دهد، شاهى که حتى به نزدیکان خود نیز مشکوک است و با نابودى همه کسانى که در بر کشیده شدنش بر اریکه قدرت او را یارى کرده‌اند تصویرى دهشتناک از تاریخ ایران را بازتاب مى‌دهد. تاریخى آکنده از ستم، نابودى و سلسله‌جنگ‌هاى بى‌پایان با دشمنان داخلى و خارجى و بدبخت مردمى که باید بار همه این فشارها را به دوش کشیده و دم برنیاورند، نویسنده عالم‌آرا که از نزدیک شاهد خونریزى‌هاى شاه بوده از ترس جان همواره تلاش کرده تا در این جنایات حق را به جانب شاه بدهد، اما حتى او نیز گاه در قصور شاه و ناحق کشته شدن برخى افراد لب به اعتراض گشوده است. کتاب عالم‌آراى عباسى مدرکى مستند و درجه اول در شناخت جامعه‌شناسى استبداد و خشونت و قدرت فردى است و مى‌تواند دستمایه پژوهشى ژرف در باب این مسائل باشد.حدود یک سال پیش دوست فاضل و ناشر نمونه و خستگى‌ناپذیر على‌رضا رئیس‌دانایى از علاقه‌اش براى چاپ این کتاب یاد کرد و اینکه متن کتاب را در دفتر نشرشان آماده کرده‌اند، از آنجا که این اثر پیش از این توسط استاد ایرج افشار ویراسته و منتشر شده بود بر خود حتم دانستم تا از محضر استاد کسب تکلیف کنم، شیوه مرضیه استاد افشار همواره گشاده‌رویى و وسعت نظرشان بود، ایشان فرمودند که شاید صلاح باشد کتاب بازنگرى شود زیرا چاپ سال 1335 دچار اغلاط چاپى بسیار است که متأسفانه به علت افست کردن نسخه اولیه از این اغلاط مبرا نشده است، پس از کسب اجازه به آماده‌سازى متن کتاب پرداختم. در تمام مراحل کار از نظریات استاد ازدست‌رفته برخوردار بودم و ایشان از من خواستند تا پس از پایان کار نسخه‌اى را براى بازبینى به نظرشان برسانم، وقتى کار آماده شد و قصد داشتم کتاب را در اختیار استاد بگذارم با تأسف خبر دهشت‌اثر درگذشت ایشان، رشته‌هاى مرا پنبه کرد، اى بسا آرزو که خاک شده…به هر حال این چاپ بر مبناى نسخه چاپ سنگى این اثر که در سال 1314-1313 ق در تهران توسط کتابفروشى محمودى به شیوه چاپ سنگى و در قطع رحلى در 767 صفحه چاپ شده و چاپ ایرج افشار و نسخه خطى موزه ملى پاریس با شماره supp. 1348 آماده شده، سراسر متن به‌دقت ویرایش شده و علائم سجاوندى و نقطه‌گذارى بر اساس رسم‌الخط امروز فارسى در آن رعایت شده، در مورد لغات و اصطلاحات دشوار در پانوشت‌ها توضیحات مختصرى داده شده و به‌عنوان تعلیقه نکات تاریخى، جغرافیایى، ادبى و اصطلاحات را در پایان کتاب افزوده‌ایم، نمایه‌هاى چندگانه براى استفاده اهل پژوهش به پایان کتاب افزوده شده، علیرغم این کوشش‌ها این متن هنوز دشوارى‌هاى فراوانى دارد، بسیارى از لغات، نام اماکن جغرافیایى و ثبت اسامى در هیچ فرهنگى یافته نشد و امیدواریم اهل تحقیق براى این دشوارى‌ها دست به کارى زنند. در پایان این کوشش ناقابل را به یاد استاد بزرگ و از دست رفته و یگانه پژوهش‌هاى ایران‌شناسى ایرج افشار به روح پرفتوح وى تقدیم مى‌دارم.

            فرید مرادى

                فروردین  1390

 

 

[1] . عالم‌آراى عباسى، ج اول.

توضیحات تکمیلی

وزن 2500 g
ابعاد 24 × 17 cm
پدیدآورندگان

,

نوع جلد

SKU

94746

نوبت چاپ

شابک

978-964-351-683-3

قطع

تعداد صفحه

1430

سال چاپ

موضوع

تعداد مجلد

وزن

2500

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “تاریخ عالم آرای عباسی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Pin It on Pinterest

Share This