(021) 66480377-66975711

تاریخ عالم آرای عباسی

95,000تومان

اسکندر بیگ ترکمان

 به کوشش فرید مرادی

تاريخ عالم‌آراى عباسى از مهمترين منابع عصرى درباره تاريخ صفويه و به‌ويژه دوران پادشاهى شاه‌عباس اول است. نويسنده اين اثر اسكندربيك تركمان منشى كه در دوران پادشاهى شاه‌عباس وقايع‌نويس دربار و همراه او در تمام مراحل پادشاهى‌اش بوده توانسته شرح مفصلى از دوران پر فراز و فرود زندگى اين پادشاه به‌دست دهد، اگرچه هيچگاه واقعه‌نگارى بى‌طرف نبوده است، اسكندربيك خود از طايفه تركمانان بوده كه در دوره صفويه از طوايف مهم و صاحب منزلت و اعتبار بودند، خود نويسنده درباره دوران جوانى‌اش در همين اثر چنين مى‌نويسد: «در اوان نشأه جوانى به اغواى كوته‌خردان دنياپرست خود را از اكتساب علوم متداوله كه طبيعت به آن راغب و آشنا شده بازآورده، هوس علم سياق نمودم و مدتى بدان شغل ناتمام بى‌سرانجام پرداختم. چون در آن فن به اعتقاد ناقص خود فى‌الجمله رتبه كمال يافتم و برخى از اوقات شريف را به مهمات ارباب دولت مصروف ساختم عقل دورانديش مرا از سكر خواب غفلت بيدار ساخت، با خود گفتم كه اين شغل خسيس كه اختيار كرده‌اى تو را از دريافت فضل و كمال به صد مرحله دور انداخت، تو كه در بحر مواج معانى شناورى كردى چرا به طريق معركه‌آرايان عام فريب صورت‌پرست باشى، چون نيك تأمل نمودم خلاصه اوقات به بطالت گذشته بود و شخص طبيعت قرين يأس و ندامت گشته، چون گاهى به صحبت فيض‌بخش بعضى اعزه كه جامع فنون قابليت و استعداد بوده از علم انشاء بهره تمام داشتند فايز مى‌شدم و در اوقات هصحبتى سخنان سودمند شيرين و نكات دلپذير رنگين را كه به نظم و نثر ترصيع داده به قلم زرنگار انديشه در صفحه بيان مى‌نگاشتند، مشاهده مى‌نمودم طبع دريوزه‌گر بدان شيوه ستوده رغبت نموده، آن هوس در دلم پديد آمد.

در انبار موجود نمی باشد

توضیحات

 گزیده از کتاب تاریخ عالم آرای عباسی

سراسر کتاب عالم‌آرا نقل حوادث، جنگ‌ها، دیدارها و سفرهاى شاه عباس است و نویسنده از سرسپردگى یا بیم از خشم شاه و براى خوشامدگویى در بسیارى موارد دست به قلب و مسخ حوادث زده است

 در آغاز تاریخ عالم آرای عباسی می خوانیم

 

مقدمه       ۷

مقاله اول از صحیفه اول       ۲۲

ذکر امراء نامدار از خوانین و سلطانان عالى‌مقدار            ۱۸۲

ذکر سادات عظام و علماء ذوى الاحترام            ۱۸۷

مستوفیان عظام و اصحاب دفتر خانه    ۲۰۸

ذکر خوشنویسان که در آن عصر فرید زمان بودند            ۲۱۸

ذکر نقاشان بدایع نگار که هنرمند روزگار بودند              ۲۲۲

ذکر جلوس اسمعیل میرزا بر سریر سلطنت ایران            ۲۴۸

ذکر جلوس نواب سلطان محمدپادشاه خدابنده       ۲۷۶

مقاله دوم در ذکر توجه و استغراق آن حضرت به درگاه الهى          ۴۵۹

مقاله سیم در اصابت رأى و دانش خداداد و…      ۴۶۰

مقاله چهارم در شایستگى رتبه صاحبقرانى و ذکر مخاطرات          ۴۶۲

مقاله پنجم در عدل‌پیرایى و امنیت طرق و…       ۴۶۵

مقاله ششم در نفاد امر قهارى که از حکمتهاى الهیست        ۴۶۷

مقاله هفتم در موضوعات آئین جهاندارى قواعد فرمانروایى             ۴۶۹

مقاله هشتم در بى‌تعینى و درویش‌نهادى و…        ۴۷۱

مقاله نهم در ذکر احقاق حقوق خدمتکاران و…     ۴۷۲

مقاله دهم در شکفته‌طبعى و تعارف احوال عالم و…           ۴۷۳

مقاله یازدهم در ذکر آثار خیر و انشاء و…         ۴۷۵

مقاله دوازدهم در بیان وقایع و فتوحات دولت همایون         ۴۷۸

سال اول جلوس شاه عباس اول           ۴۹۲

سال دوم جلوس شاه عباس اول           ۴۹۷

سال سوم جلوس شاه عباس اول          ۵۲۴

سال چهارم جلوس شاه عباس اول        ۵۴۸

سال پنجم جلوس شاه عباس اول          ۵۵۹

سال ششم جلوس شاه عباس اول          ۵۶۸

سال هفتم جلوس شاه عباس اول           ۵۸۳

سال هشتم جلوس شاه عباس اول         ۶۲۱

سال نهم جلوس شاه عباس اول            ۶۳۸

سال دهم جلوس شاه عباس اول           ۶۵۱

سال یازدهم جلوس شاه عباس اول       ۶۶۸

سال دوازدهم جلوس شاه عباس اول      ۶۸۵

سال سیزدهم جلوس شاه عباس اول      ۷۳۴

سال چهاردهم جلوس شاه عباس اول     ۷۴۵

سال پانزدهم جلوس شاه عباس اول      ۷۵۷

سال شانزدهم جلوس شاه عباس اول     ۷۶۹

سال هفدهم جلوس شاه عباس اول         ۷۸۷

سال هیجدهم جلوس شاه عباس اول      ۸۰۸

سال نوزدهم جلوس شاه عباس اول       ۸۳۷

سال بیستم جلوس شاه عباس اول         ۸۸۲

سال بیست و یکم جلوس شاه عباس اول             ۹۹۱

سال بیست و دوم جلوس شاه عباس اول             ۹۴۳

سال بیست و سوم جلوس شاه عباس اول            ۹۶۴

سال بیست و چهارم جلوس شاه عباس اول         ۹۹۵

سال بیست و پنجم جلوس شاه عباس اول           ۱۰۲۲

سال بیست و ششم جلوس شاه عباس اول           ۱۰۵۰

سال بیست و هفتم جلوس شاه عباس اول            ۱۰۵۹

سال بیست و هشتم جلوس شاه عباس اول           ۱۰۷۲

سال بیست و نهم جلوس شاه عباس اول             ۱۰۸۷

سال سى‌ام جلوس شاه عباس اول         ۱۰۹۹

سال سى و یکم جلوس شاه عباس اول    ۱۱۲۶

سال سى و دوم جلوس شاه عباس اول   ۱۱۳۸

سال سى و سوم جلوس شاه عباس اول              ۱۱۵۴

سال چهارم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول       ۱۱۵۹

سال پنجم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول          ۱۱۶۹

سال ششم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول          ۱۱۸۳

سال هفتم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول          ۱۲۱۱

سال هشتم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول         ۱۲۳۳

سال نهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول            ۱۲۴۸

سال دهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول           ۱۲۷۱

سال یازدهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول       ۱۲۹۰

سال دوازدهم قرن ثانى جلوس شاه عباس اول     ۱۳۰۵

اسامى ارباب مناصب           ۱۳۱۹

فقره‌اى چند در ختم کتاب       ۱۳۳۱

تعلیقات     ۱۳۳۵

فهرست اعلام         ۱۴۲۷

مقدمه

  

تاریخ عالم‌آراى عباسى از مهمترین منابع عصرى درباره تاریخ صفویه و به‌ویژه دوران پادشاهى شاه‌عباس اول است. نویسنده این اثر اسکندربیک ترکمان منشى که در دوران پادشاهى شاه‌عباس وقایع‌نویس دربار و همراه او در تمام مراحل پادشاهى‌اش بوده توانسته شرح مفصلى از دوران پر فراز و فرود زندگى این پادشاه به‌دست دهد، اگرچه هیچگاه واقعه‌نگارى بى‌طرف نبوده است، اسکندربیک خود از طایفه ترکمانان بوده که در دوره صفویه از طوایف مهم و صاحب منزلت و اعتبار بودند، خود نویسنده درباره دوران جوانى‌اش در همین اثر چنین مى‌نویسد: «در اوان نشأه جوانى به اغواى کوته‌خردان دنیاپرست خود را از اکتساب علوم متداوله که طبیعت به آن راغب و آشنا شده بازآورده، هوس علم سیاق نمودم و مدتى بدان شغل ناتمام بى‌سرانجام پرداختم. چون در آن فن به اعتقاد ناقص خود فى‌الجمله رتبه کمال یافتم و برخى از اوقات شریف را به مهمات ارباب دولت مصروف ساختم عقل دوراندیش مرا از سکر خواب غفلت بیدار ساخت، با خود گفتم که این شغل خسیس که اختیار کرده‌اى تو را از دریافت فضل و کمال به صد مرحله دور انداخت، تو که در بحر مواج معانى شناورى کردى چرا به طریق معرکه‌آرایان عام فریب صورت‌پرست باشى، چون نیک تأمل نمودم خلاصه اوقات به بطالت گذشته بود و شخص طبیعت قرین یأس و ندامت گشته، چون گاهى به صحبت فیض‌بخش بعضى اعزه که جامع فنون قابلیت و استعداد بوده از علم انشاء بهره تمام داشتند فایز مى‌شدم و در اوقات هصحبتى سخنان سودمند شیرین و نکات دلپذیر رنگین را که به نظم و نثر ترصیع داده به قلم زرنگار اندیشه در صفحه بیان مى‌نگاشتند، مشاهده مى‌نمودم طبع دریوزه‌گر بدان شیوه ستوده رغبت نموده، آن هوس در دلم پدید آمد. دامن از شغل درچیده تخم این هوس در مزرع دل ریختم و به‌دست شقوق در دامن آن عزیزان آویختم و بدین وسیله شرف غلامى در خدمت درگاه پادشاه والاجاه صفوت‌نهاد صفوى‌اجتهاد خاقان کشورگیر موسوى‌حسب حسینى‌نسب حیدرنژاد که القاب همایونش به الفاظ درُنثار خاک آستانه خیرالبشر صلى‌الله علیه و اله و سلم مروج مذهب حق ائمه اثنى عشر علیهم صلوات الله الملک الاکبر غلام با اخلاص حضرت امیرالمؤمنین حیدر سلام الله علیه و اولاد الاطهر آرایش دو جهانى یافته و شرف غلامى و والاى اهل بیت طاهرین را سرمایه افتخار و مباهات دانسته و خود را کلب آستان ملایک آشیان خاک خطه نجف مى‌سازد… در سلک منشیان بارگاه خلافت‌نشان منخرط گردیدم و خدمت شبانه‌روزى که لازم این مشغله عظیم بود، این امر لایق را عایق گشته چنانچه درخور همت و شایسته فهم و فطرت بود میسر نگشت، با کمال خجلت‌زدگى از علو همت بدان مشغله گرفتار آمدم و در خلال این حال هرگاه فرصتى مى‌جستم به مطالعه کتاب سیر و اخبار پرداخته خواستم از آن فن شریف بهره‌اى داشته باشم.»[۱]

استورى در کتاب معروفش «مؤلفات فارسى» به نقل از فهرست نسخ خطى Morley تاریخ تولد اسکندربیک را ۹۹۸ ه .ق. ذکر کرده، منبع مورلى نیز گویا کتاب «فوائد الصفویه» بوده است، او در بیست و شش سالگى یعنى در سال ۹۹۵ ه .ق. در زمره منشیان شاه‌عباس درمى‌آید و تا پایان عمر این شاه در خدمت او بوده است. اسکندربیک در سال ۱۰۴۳ در هفتاد و پنج سالگى چشم از جهان مى‌بندد. انتخاب نام «عالم‌آراى عباسى» براى کتاب از طرف نویسنده ذکر نشده، استاد ایرج افشار در مقدمه چاپ خود از این اثر فرموده‌اند: «تصور مى‌رود که مؤلف، نام کتاب خود را به عالم‌آرا به این علت موسوم کرده است که فضل‌الله بن روزبهان خنجى پیش از او کتابى به‌نام «تاریخ عالم‌آراى امینى» تألیف کرده بود که سراسر آن در انتقاد از حکومت صفوى و پادشاهى شاه اسماعیل اول و شرح اعمال خشن و دشمنى و جدال اهل تسنن و تشیع بود.» سراسر کتاب عالم‌آرا نقل حوادث، جنگ‌ها، دیدارها و سفرهاى شاه عباس است و نویسنده از سرسپردگى یا بیم از خشم شاه و براى خوشامدگویى در بسیارى موارد دست به قلب و مسخ حوادث زده است و در بسیارى موارد که نقش منفى شاه در حوادث مشهود بوده تلاش کرده دامن وى را مبرا از خطا بداند، این شیوه تاریخ‌نگارى دربار ایران بوده که البته دو اشکال عمده به آن وارد است :

۱) از آنجا که واقعه‌نگاران وابسته به دربار و دستگاه سلطنت بوده‌اند هرگز گامى در جهت ثبت درست وقایع برنداشته، یا حداقل داورى بى‌طرف در ذکر واقعه تاریخى نبوده‌اند، قلم آنان همواره در جهت خوشامد شاه چرخیده و در بسیارى از خطاها و جنایت‌ها طرف شاه را گرفته و بر خطاى او چشم پوشیده‌اند، البته شاید هم نمى‌توان ایرادى بر این افراد گرفت زیرا بیم جان و بى‌رحمى شاهان در تمام روزها در برابر چشم آنان بوده است.

۲) این تاریخ‌نویسان هیچگاه به تاریخ مردم و اجتماع نپرداخته‌اند و تنها واقعه‌نگار حوادث دربار بوده‌اند، بنابراین ما تاریخ اجتماعى نداشته‌ایم و براى تدوین چنین تاریخى با اگرهاى فراوان باید نکاتى از همین آثار به‌جا مانده پیشین بیرون کشیم که در نتیجه هیچگاه تصویرى همه‌سویه از زندگى اجتماعى مردم ایران در روزگاران گذشته به‌دست نمى‌آید.

یکى از ویژگى‌هاى تاریخ عالم‌آراى عباسى نثر روان و ساده و کم‌دست‌انداز اثر است. شاید یکى از دلایل شهرت آن نیز همین باشد.

تاریخ تألیف این اثر ۱۰۲۵ ه .ق. است، صاحب اثر در سى‌امین سال پادشاهى شاه‌عباس به نگارش کتاب خود دست مى‌زند، در اندیشه نخستین تألیف اثر، مؤلف قصد داشته آن را به سه صحیفه (جلد) تقسیم کند، جلد اول دربردارنده حوادث و وقایع تاریخى صفویان پیش از شاه‌عباس تا پایان پادشاهى سلطان محمد، جلد دوم دربرگیرنده حوادث سى سال نخست پادشاهى شاه‌عباس و جلد سوم که نیز گویا روزبه‌زو نوشته مى‌شده تا سال ۱۰۳۷ ه .ق. یعنى تا مرگ شاه‌عباس را دربر مى‌گیرد.

استورى نویسنده کتاب «مؤلفات فارسى» در این کتاب تبویب و تقسیم کتاب عالم‌آرا را چنین بیان کرده است :

۱) مقدمه، در منشاء خاندان صفوى و پادشاهى شاه اسماعیل و شاه طهماسب.

۲) صحیفه اول، از تولد شاه عباس (سال ۹۷۸ ه .ق.) تا جلوس او (۹۹۴ ه .ق.)

۳) صحیفه دوم: مقصد اول؛ سى ساله نخست پادشاهى شاه عباس (تا سال ۱۰۲۵ ه .ق.)؛ مقصد دوم، (بعضى از ایام را صحیفه سوم مى‌نامند)، مرگ شاه عباس و جلوس شاه صفى که به احتمال مقصود استورى در این موضوع ذیل تاریخ عالم‌آرا باید باشد. این ذیل را اسکندربیک پس از درگذشت شاه عباس و به تخت نشستن شاه صفى (= سام میرزا) در حوادث سلطنت شاه صفى مى‌نویسد، اما با درگذشت او در سال ۱۰۴۳ ه .ق. این اثر ناتمام مى‌ماند، این اثر را در سال  ۱۳۱۷ شمسى شادروان احمد سهیلى خوانسارى با بخشى از تاریخ خلد برین اثر محمدیوسف به چاپ رسانده‌اند.

خود نویسنده نیز در دیباچه اثرش صحیفه اول کتاب را مشتمل بر مقدمه و دوازده مقاله معرفى کرده و صحیفه دوم را در بیان سى ساله اول پادشاهى شاه عباس ذکر کرده و خاتمه را نیز که از آن به‌عنوان مجلد سوم نام برده «در بیان حکایات غریبه و روایات عجیبه و نوادر وقایع روزگار چه آنکه در کتب متقدمین به مطالعه رسیده و چه آنکه در ایام عمر مشاهده شده، انشاءالله تعالى اگر عمر وفا کند در مجلد ثالث تسوید یابد.»

در بیشتر نسخ خطى از این اثر صحیفه اول تنها دربردارنده مقدمه و مقاله اول است و چون در همان دوران نگارش اثر، کتاب شهرتى به هم رسانده و نسخى از آن استنساخ و نوشته شده، این کاستى در بسیارى از این نسخ وجود دارد، بنا بر پژوهش استاد افشار مقالات دیگر این صحیفه به احتمال مدت‌ها پس از نگارش مقدمه و مقاله اول نوشته شده زیرا در آنها به وقایع سال‌هاى سى‌وهشتم و سى‌ونهم پادشاهى شاه عباس اشاره دارد، این یازده مقاله که استاد افشار آنها را از نسخه مجلس در خاتمه طبع خود آورده‌اند، مقالاتى کوتاه هستند که از نظر حجم مطالب قابل قیاس با مقاله اول نیستند و در این طبع در جاى خود یعنى پس از پایان مقاله اول قرار گرفت.کتاب اسکندربیک علاوه بر اینکه دربردارنده وقایع پادشاهى شاه عباس اول است از جهت پرداختن به تشکیلات ادارى و نظامى و مالى و شرعى دوران خود داراى معلومات مفید و باارزشى است، علاوه بر آن ذکر وقایع تاریخى همسایگان ایران مثل عثمانیان، گرجیان، تیموریان و ترک‌ها و ترکمانان ماوراءالنهر به اهمیت آن مى‌افزاید.نویسنده همچنین به ذکر احوال علما، دانشمندان، شعرا، سران سپاه و رجال سیاسى و هنرمندان نیز پرداخته است. همچنین احوال و اطلاعات مربوط به طوایف و قبایل و عشایر ساکن ایران در آن روزگار نیز بر اهمیت این کتاب مى‌افزاید، علاه بر اینها به‌کارگیرى لغات و اصطلاحات بسیارى در آن است که یا امروز کاربرد ندارد و یا کاملا مهجور مانده‌اند و براى پژوهش‌هاى لغوى مهم هستند.علیرغم محاسن یادشده براى این اثر، کتاب اثرى مداحانه و البته تکان‌دهنده است، شرح خونریزى‌ها و جلادت‌ها و قساوت‌هاى یکى از شاهانى است که تازه به نیکى از او نام مى‌برند، ماجراى قدرقدرتى و یکه‌تازى در عرصه قدرت و تحمل‌ناپذیرى حتى اندکى نحالف‌خوانى را بازتاب مى‌دهد، شاهى که حتى به نزدیکان خود نیز مشکوک است و با نابودى همه کسانى که در بر کشیده شدنش بر اریکه قدرت او را یارى کرده‌اند تصویرى دهشتناک از تاریخ ایران را بازتاب مى‌دهد. تاریخى آکنده از ستم، نابودى و سلسله‌جنگ‌هاى بى‌پایان با دشمنان داخلى و خارجى و بدبخت مردمى که باید بار همه این فشارها را به دوش کشیده و دم برنیاورند، نویسنده عالم‌آرا که از نزدیک شاهد خونریزى‌هاى شاه بوده از ترس جان همواره تلاش کرده تا در این جنایات حق را به جانب شاه بدهد، اما حتى او نیز گاه در قصور شاه و ناحق کشته شدن برخى افراد لب به اعتراض گشوده است. کتاب عالم‌آراى عباسى مدرکى مستند و درجه اول در شناخت جامعه‌شناسى استبداد و خشونت و قدرت فردى است و مى‌تواند دستمایه پژوهشى ژرف در باب این مسائل باشد.حدود یک سال پیش دوست فاضل و ناشر نمونه و خستگى‌ناپذیر على‌رضا رئیس‌دانایى از علاقه‌اش براى چاپ این کتاب یاد کرد و اینکه متن کتاب را در دفتر نشرشان آماده کرده‌اند، از آنجا که این اثر پیش از این توسط استاد ایرج افشار ویراسته و منتشر شده بود بر خود حتم دانستم تا از محضر استاد کسب تکلیف کنم، شیوه مرضیه استاد افشار همواره گشاده‌رویى و وسعت نظرشان بود، ایشان فرمودند که شاید صلاح باشد کتاب بازنگرى شود زیرا چاپ سال ۱۳۳۵ دچار اغلاط چاپى بسیار است که متأسفانه به علت افست کردن نسخه اولیه از این اغلاط مبرا نشده است، پس از کسب اجازه به آماده‌سازى متن کتاب پرداختم. در تمام مراحل کار از نظریات استاد ازدست‌رفته برخوردار بودم و ایشان از من خواستند تا پس از پایان کار نسخه‌اى را براى بازبینى به نظرشان برسانم، وقتى کار آماده شد و قصد داشتم کتاب را در اختیار استاد بگذارم با تأسف خبر دهشت‌اثر درگذشت ایشان، رشته‌هاى مرا پنبه کرد، اى بسا آرزو که خاک شده…به هر حال این چاپ بر مبناى نسخه چاپ سنگى این اثر که در سال ۱۳۱۴-۱۳۱۳ ق در تهران توسط کتابفروشى محمودى به شیوه چاپ سنگى و در قطع رحلى در ۷۶۷ صفحه چاپ شده و چاپ ایرج افشار و نسخه خطى موزه ملى پاریس با شماره supp. 1348 آماده شده، سراسر متن به‌دقت ویرایش شده و علائم سجاوندى و نقطه‌گذارى بر اساس رسم‌الخط امروز فارسى در آن رعایت شده، در مورد لغات و اصطلاحات دشوار در پانوشت‌ها توضیحات مختصرى داده شده و به‌عنوان تعلیقه نکات تاریخى، جغرافیایى، ادبى و اصطلاحات را در پایان کتاب افزوده‌ایم، نمایه‌هاى چندگانه براى استفاده اهل پژوهش به پایان کتاب افزوده شده، علیرغم این کوشش‌ها این متن هنوز دشوارى‌هاى فراوانى دارد، بسیارى از لغات، نام اماکن جغرافیایى و ثبت اسامى در هیچ فرهنگى یافته نشد و امیدواریم اهل تحقیق براى این دشوارى‌ها دست به کارى زنند. در پایان این کوشش ناقابل را به یاد استاد بزرگ و از دست رفته و یگانه پژوهش‌هاى ایران‌شناسى ایرج افشار به روح پرفتوح وى تقدیم مى‌دارم.

            فرید مرادى

                فروردین  ۱۳۹۰

 

 

[۱] . عالم‌آراى عباسى، ج اول.

اطلاعات بیشتر

وزن 2500 g
ابعاد 24 × 17 cm
پدیدآورندگان

,

نوع جلد

SKU

94746

نوبت چاپ

شابک

978-964-351-683-3

قطع

تعداد صفحه

1430

سال چاپ

موضوع

تعداد مجلد

وزن

2500

نقد و بررسی‌ها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین کسی باشید که دیدگاهی می نویسد “تاریخ عالم آرای عباسی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *