کتاب «نقد و تاریخ داستاننویسی زنان استان بوشهر» نوشتۀ بشیر علوی
گزیده ای از متن کتاب
سیر تحولات در موضوع و درونمایۀ آثار نویسندگان، ما را به درک آنان از آنچه پیرامون آنها رخ داده است، رهنمون میسازد. در واقع، موضوعات و درونمایههای آثار ادبی تحت تأثیر وقایع تاریخی و تغییرات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه دگرگون مـیشـود و هـیچ نویـسندهای بدون تأثیرپذیری از اوضاع جامعهای که در آن میزیـد، اثـر هنـری خلـق نمـیکنـد (گـوردن، 1370 : 30_40). بر اساس این باور، «ادبیات عـلاوه بـر رویکردهـای هنـری و زیباشـناختی، در موارد قابل توجهی بیان حال جامعه است»(ولـک و وارن، 1400: 100)؛ بنـابراین، مـیتـوان از پیوند دو سویهای میان آثار ادبی و وضعیت اجتماعیای که این آثار در آن شـکل گرفتـه اسـت، سخن گفت.
با توجه به اهمیت داستان معاصر در جامعهپذیری انسان و نمایاندن واقعیت یا شبهواقعیت در این کتاب سعی داریم به مطالعۀ نگرشی که از خلال داستانهای زنان استان بوشهر دربارۀ زن انتقال داده میشود و جلوههای اصلی نابرابری زن و مرد بپردازیم و همچنین نمود فرهنگ مردسالار که به وسیلۀ داستان، زن را جنس دوم معرفی میکند، حقیقت را از دیدگاه زنان ناگفته باقی میگذارد و بدون در نظر گرفتن ارزشهای انسانی، شخصیتها را بر مبنای ارزشهای جنسیتی ارزیابی میکند، مطالعه شوند.
مردان در جامعه دارای قدرت و اقتدار بیشتری از زنان هستند و از طریق در دست داشتن اهرمهای قدرت نه فقط زنان را از موقعیتهای مقتدرانه به دور نگاه میدارند، بلکه قادرند بر اندام و رفتار زنان در عرصههای عمومی و خصوصی نیز نظارت کنند. در صورتی که زنان دست به رفتار غیرمجاز زنند، مجازات خواهند شد.(اعزازی، 1382: 65)
یکی از دغدغههای نقد فمینیستی پرداختن به مسائل و موضوعهای زنانه در ادبیات زنان است (مانند پرداختن به بررسی زندگی ناگوار خانوادگی، تجربههای خاص زنان و…) زنان در این گونه تصویرها عاطفیتر و نسبت به واکنشی که از خود در قبال تحریکات محیط خارج از خانه بروز میدهند، درونیترند.
روش پژوهش توصیفی، کمی و کیفی و تکنیک تحقیق، تحلیل محتوا است. تحلیل محتوا یکی از روشهای تحقیقی است که به بیرون کشیدن مفاهیم مورد نیاز پژوهش از متن مورد مطالعه میپردازد. مفاهیمی که در قالب مقولاتی منظم، سامان مییابند. این روش بر این فرض بنا شده است که با تحلیل پیامهای زبانی میتوان به کشف معانی، اولویتها، نگرشها، شیوههای درک و سامانیافتگی جهان دست یافت. تکنیک تحلیل محتوا فرصتی فراهم میکند که محقق، مدارک را مطالعه و با شمارش موارد خاص در قالب مقولههای تعریف شده، مشاهدات خود را نظاممند کند. در این کتاب نیز از روش تحلیل محتوا استفاده شده است. در این کتاب ابتدا با استفاده از تحلیل محتوای کمی، شاخصها، مطالعه و برای تکمیل نتایج به تحلیل کیفی پرداخته شده است و به این طریق عناصر اساسی متن زنانه از متن استخراج شدند. همچنین، این تحقیق یک مطالعه استقرایی و به شیوۀ اکتشافی و از بابت استراتژی تحقیق از نوع تحلیل مضمون است. تحلیل مضمون، روشی برای شناخت، تحلیل و گزارش الگوهای موجود در دادههای کیفی است. این روش، فرایندی برای تحلیل دادههای متنی است و دادههای پراکنده و متنوع را به دادههایی غنی و تفصیلی تبدیل میکند. تحلیل مضمون، صرفاً روش کیفی خاصی نیست، بلکه فرایندی است که میتواند در اکثر روشهای کیفی به کار رود.
داستان زنانِ معاصر، بیش از آنکه به دنبال زبان و عوامل فنی و هنری موجود در ادبیات امروز باشد، دنبال معرفی و شناساندنِ مشکلات و دغدغههایی است که در گذشته، همواره دوش به دوشِ زندگیِ زنان، حرکت کرده و با آنان دمساز بوده است. زن امروز به دنبال رهایی از در پستو ماندن و ضعیفه قلمداد شدن و… است. زن معاصر با داستان و تولیدات هنری و ادبی خود در پی راهی است که اقناع جامعه را از شناخت واقعی و درست وی در بر داشته باشد. این وضعیتِ خاصِ یک استان یا یک ملت نیست که در همۀ ملتهای دنیا، زنِ معاصر در پستوی فکر و آرزوی خود، از باورهای سنت و از وضعیت پیشین، رهایی و نجات یافتگی را آرزو میکند. پس نیاز است که در خوانشِ داستانِ زنان، ماهیت آنها و دغدغههایشان را بیشتر مدِ نظر قرار داد. مسلماً دریچۀ نگاهِ یک داستاننویس زن به جامعه، زندگی، تاریخ، اقتصاد و… با یک مردِ داستاننویس تفاوت دارد. این زاویۀ دید و نگاه بر ماندگاری اثر و خالق آن، تأثیر و نقش عظیمی دارد. نوع دید، نوع قلم را رقم میزند.
بر همین اساس و بر باور به اینکه داستان زنان، نوع نقد و بررسی ویژه و خاص خود را میطلبد و متفاوتتر از داستان مردان است، مبنا را بر موارد روانشناسی و روانشناختی کار گذاشتیم. البته به هیچ وجه قصد و تمایل نداریم که دو موضوع «داستان زنانه» و «داستان مردانه» را تولید یا معرفی کنیم یا به آن دامن بزنیم، بلکه باورمند به تفاوتهای داستان این دو گروه هستیم و برای داستان زنان، ویژگی و سبک خاصی قایلیم. میزان و ابزارِ سنجشِ کار را بر مَرکبِ میزان تلاش و حرکت داستاننویس زن در برخوردشان با داستان و رهایی از دوام و حصارِ زبانِ مردانه گذاشتیم و برای دستیابی به آن، همه داستانهای زنان استان بوشهر را
واکاوی کردیم.
از آنجا که مبنای این پژوهش، نقد و بررسی و شناخت سبک و معرفی نوعی از سبکِ زنان در داستان استان است، کار علمی و دانشگاهی بر این اساس است که زمینۀ پژوهش را بر اساسِ داستانِ چاپشده و شناسنامهدار تنظیم و بررسی کرد. به همین خاطر عامدانه و مصرّانه به نقد و بررسی صرفاً داستانهایی پرداختیم که چاپ و منتشر شده است.
برای اینکه به آمال و مضمون واقعی زنان در داستانها دسترسی پیدا کنیم باید تمام آثار منتشر شدۀ داستان زنان استان بوشهر را مورد خوانش قرار میدادیم که این مهم صورت گرفت. به این منظور به دنبال طرحی کامل و سنجیده بودیم که بتوانیم بر آن اساس به تفسیر و نقد داستان زنان استان و واکاوی در مضمون و هدف آنها دست بیابیم و طرح نیز باید درست تهیه میشد تا بر آن اساس به صورت دانشی و بسامدی و دقیق به منظور زنان در داستانهایشان دست مییافتیم، به این منظور به دنبال سوالاتی بودیم که طرحگونه، ما را در این راستا مدد مینمود، نخست سوالات زیر را مطرح کردیم و برای رسیدن به این سؤالات، همۀ داستانهای زنان استان بوشهر را مورد خوانش قرار دادیم. بنابراین در نقد داستان زنان استان بوشهر به دنبال رسیدن به جواب این سؤالات پژوهشی و علمی بودیم و بر این اساس خوانش همه داستانها را آغاز کرده و نقد خود را بر این اساس ترتیب دادیم:
_ انواع خشونت علیه زنان در داستانهای زنان استان بوشهر چگونه نشان داده شده است؟
_ گفتمان هویّتیابی به عنوان یکی از مهمترین مسائل زنان امروز، در داستان زنان استان بوشهر چگونه به چشم میخورد؟
_ زنان استان بوشهر به کدام مؤلفههای زنستیزی در سنت پرداختهاند؟
_ زنان در ساختار داستانها چه جایگاهی دارند و تا چه میزان در به حرکت درآوردن قوۀ محرکه و نقطههای فراز و فرود قصهها نقش دارند؟
_ آیا خویشکاریهای مثبت و منفی زنان در روند داستان، آثار عمیق فرهنگی و اجتماعی داشته است؟
_ آیا گسترۀ لحنی مورد استفاده زنان، تنوع بیشتری نسبت به مردان دارد؟
_ آیا زنان استان بوشهر در داستانهایشان، بیشتر از مردان از صورتهای تداعیکنندۀ ابهام و عدم صراحت استفاده میکنند؟
_ آیا زنان استان بوشهر در داستان، خود را متعهد به یک عقیدۀ ثابت میدانند؟
_ آیا زنان استان بوشهر، حواسشان به درست صحبت کردن و استفادۀ صحیح از دستور زبان است؟
_ زنان استان بوشهر چگونه به مشکلات سنتی خود در داستانهایشان پرداختهاند؟
_ آیا زنان توانستهاند در داستانهای خود نوعی متن زنانه تولید کنند و از ادامۀ متنسازی با رویکرد مردانه رها شدهاند؟
_ مفاهیم پستمدرنیته چگونه و با چه بسامدی در داستان زنان استان بوشهر راه یافته است؟
_ کدام مؤلفه، پربسامدترین مفهوم پرداخته شده در داستان زنان بوشهر است؟
_ از عنصر روایت به چه طریق بهره بردهاند؟ جنسیت راوی در داستان زنان استان بوشهر چیست؟ و نیز نگاه آنها به زاویۀ دید چگونه بود؟
_ سن زنان استان بوشهر در هنگام تألیف داستان، چه اثری بر کیفیت داستان داشته است؟
_ در محور عاطفه، کدام نوع در داستان زنان استان بوشهر پربسامد بود و چرا؟
این سؤالات، همراه چند سوال پژوهشی دیگر، مبانی و اصولِ پردازش موضوع را در این پژوهش در برگرفته است.
کتاب «نقد و تاریخ داستاننویسی زنان استان بوشهر» نوشتۀ بشیر علوی
موسسه انتشارات نگاه
دیدگاهها
هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.