(021) 66480377-66975711

علی محمد افغانی نویسنده ی شوهر آهو خانم و… به ایران آمده بود برای چندروز، کمتر از یک ماه. دلم می خواست نویسنده ی شوهر آهوخانم را ببینم. تصوری که از او داشتم مردی میانسال بود ایستاده در میان حیاطی پر گل با نگاهی نافذ. تصویری برپایه ی آخرین عکسی که از او دیده بودم اما وقتی به لطف عزیز بزرگوار علیرضا رئیس دانایی مدیر نشر نگاه فرصتی فراهم شد برای دیدار و گفتگو با خالق« شادکامان دره‌ی قره سو»، وقتی دیدمش از دیدن چهره ی ساده و مهربان مردی سالخورده یکه خوردم.

سادگی در چهره و رفتارش آن قدر بود که گمان می کردی ساعتی پیش از زادگاهش آمده است با سایه ای از همه ی آن چه در بیش از هفتاد سال زندگی گذرانده بود بر چهره اش. از رنج زندان و هول اعدام گرفته تا… ضربه ی آخر که رفتن همسرش بود اما آن چه در این چشمان کمسو می دیدم باز هم اراده بود و امید به زندگی. می گفت نمی توانم بخوانم، اما می نویسم و خوشحال بود که سه کتاب «سنگی روی بافه»، «بوته زار» و «پیمان بی تو هرگز» در آستانه ی انتشار است.

صدای رسا و لحن کوبنده اش همچنان حکایت از جدیتی تردیدناپذیر داشت. صحنه به صحنه ی کتاب هایش را در ذهن داشت و عاشقانه روایتشان می کرد. سفر به دنیای کتاب های افغانی در آن عصر خوب پائیز به لطف مدیر نشر نگاه امکان پذیر شد عصری شیرین و خاطره انگیز که حاصل آن، به این گفتوگوست:

آقای افغانی خوشحال شدم که پس از مدت ها شما را در ایران دیدم، موافقید باهم یک سفر خیالی به گذشته بکنیم ،به زمانی که شوهر آهوخانم را نوشتید آن هم در شرایطی که ظاهراً فضا برای انتشار کتابی مثل شوهر آهوخانم مناسب نبود. از یک طرف سلطه ی ادبیات سیاسی، شعاری و از یک طرف مدرنیسم ادبی! وارداتی و این وسط شوهر آهو خانم روایت ساده ی رنج زن ایرانی و سنت های خانوادگی بود و مهمتر این که این رمان را یک افسر توده ای محکوم به اعدام نوشته بود. می خواهم بدانم بعد از نوشتن و انتشار این رمان برای شما دردسری درست نشد؟

البته بعد از نوشتن این رمان من انتظار دردسرهای بدی را می کشیدم و گاهی دوستانم می گفتند منتظر باش! می دانید که این طور دردسر ها می توانست به شکل های مختلف باشد. از یک اتهام بیمورد یا با موردی که به تو بزنند یا یک ماشین تصادفاً!! در خیابان تو را زیر بگیرد، این کارها برای دستگاه راحت بود، حتی می توانستند نگذارند کتاب منتشر بشود. همه ی این ترس ها را داشتم. حتی جالب است این نکته را بدانید در چاپ اول این کتاب یک عکس از من هست و زیر آن هم نوشته شده: «عکس نویسنده در آخرین لحظه چاپ کتاب» یعنی فکر می کردم این آخرین عکسم می تواند باشد. یک عده ای همین موضوع را مایه ی شوخی با من می کردند، آن زمان رابطه ها محفلی بود و در این محفل ها تا می رسیدند به من می گفتند تو بعد از اتمام کتاب ،فوری دویدی به عکاسخانه و یک عکس گرفته ای که نوشته ای «در لحظه ی تمام شدن کتاب»! آدم هایی مثل مرحوم مجتبی مینوی، دکتر محمود سینایی یا دریابندری می آمدند به دفتر کتابخانه ی همایون صنعتی زاده یک بار مینوی مرا آنجا دید و گفت: می گفتند این جمله یعنی چه در لحظه ی پایان کتاب! و من می گفتم «لحظه ظاهراً فقط یک لحظه است حمله ی ناپلئون به روسیه یک لحظه ی تاریخی است. خیلی مسایل هست که یک دوران را نشان می دهد و ما برای نشان دادن یک دوره ی زمانی مناسبترین لغتی که داریم همان لحظه است».

یعنی در مقیاس تاریخی آن دوران به نظر شما به یک لحظه تبدیل شد؟
بله. پس بنابراین من آن لحظه را یک مقطع تاریخی مهم تصور کردم که عکس نویسنده در لحظه ی پایان کتاب را گذاشتم اما نگفتم که فکر می کردم بعد از چاپ این کتاب ممکن است دیگر نباشم و خودم را نیست شده می دیدم که البته این صحبت را الان باز می کنم و آن زمان نگفتم اما این احساس واقعی ام بود. و دلم می خواست خواننده بداند نویسنده در آن لحظه ی آخر چه شکلی بوده. خیلی ها هم می خندیدند و می گفتند مثل گز فروش ها و سوهان فروش ها تو هم عکست را پشت جلد کتابت زده ای! به هر حال من فکر می کردم حداقل کتاب را جمع می کنند.
و البته مطمئنم اگر آن استقبال نشده بود دست کم اگر با خودم کاری نداشتند کتاب را جمع می کردند.

یعنی جلب توجه مخاطب باعث شد که سیستم، خلع سلاح بشود. چون شما وارد افکار عمومی شدید؟
بله، نقدهای خوبی شد از کتاب و شاید همین ها من را نجات داد.

شما این کتاب را در زندان نوشتید و این ماجرا را که موقع نوشتن برای منحرف کردن ذهن ماموران یک دیکشنری باز می کردید و داستان را در صفحاتی که داخل آن گذاشته بودید می نوشتید قبلاً گفته اید ،اما اصلاً چه شد که به فکر نوشتن این رمان افتادید. به هر حال شما یک زندانی زیر اعدام بودید یک افسر با جرم سنگینی مثل تلاش برای براندازی سلطنت اصلاً امید داشتید تمامش کنید؟
من آن زمان که سرگرم فعالیت های به اصطلاح خودمان اجتماعی بودم خب اعضای حزب می دانستند که من قلم نوشتن دارم .در آن زمان آقای محقق سرشاخه ی ما بود.

همان محقق که اعدام شد؟
بله. «اسماعیل محقق دوانی». او که من به یادش یک کتاب نوشتم به نام «پیمان، بی یاد تو هرگز» اما زمانی که ما دستگیر شدیم قبل از آن که محاکمه بشویم محقق مرتب به من می گفت هر چه می خواهی بنویسی، طوری بنویس که دستگاه نفهمد تو صاحب قلمی. چون اگر بفهمد رهایت نمی کنند و وادارت می کنند آن چه آن ها می خواهند بنویسی و مرتب هم مثال سعدی را می زد که:« نشنیدی که صوفی میکوفت زیر نعلین خود میخی چند  آستینش گرفت سرهنگی، که بیا نعل برستورم بند» و می گفت آخر و عاقبت تو هم همین می شود نگذار که بفهمند می توانی بنویسی. آن زمان من خودم هم نمی دانستم که حد و اندازه و کیفیت کارم در چه حدی است فقط می دانستم که من به این راهی که می روم مطمئنم. در زندان برای این که دستگاه یا حتی دوستان خودم متوجه نشوند که چه دارم می نویسم، یک دیکشنری باز می کردم و در داخل آن کاغذهایم را می گذاشتم و می نوشتم. وقتی می گویم دوستانم منظورم این نیست که آن ها نظر بدی داشتند بلکه به هر حال زمان هایی بود که بحث سیاسی می کردند و من داشتم می نوشتم و در بحثشان شرکت نمی کردم و خب آن ها اعتراض می کردند یا روزهایی که آشپزی در سلول نوبت من بود و من که ذهنم دنبال ادامه ی نوشتن و تجسم صحنه های داستان بود یادم می رفت نمک یا فلفل توی غذا بریزم.

یعنی فکرتان دنبال داستان بود؟
بله ،هم فکرم در فضای داستان بود هم این که هر کس از قبل می دانست چه روزی نوبت آشپزی اوست و حداقل، دو سه روز فکر می کرد که مثلاً فلانی تخم مرغ دوست ندارد، آن یکی فلان غذا را می پسندد و… که بتوانند نظر همه را تأمین کند اما من آن قدر سرگرم داستان بودم که به این چیزها فکر نمی کردم من حتی شب ها هم با وجود این که خیلی مشکل بود می نوشتم. ما شش نفر بودیم و در یک سلول کوچک کنار هم دراز می کشیدیم و می خوابیدیم بدون این که امکان غلت خوردن داشته باشیم اما در آن شرایط هم من به داستان فکر می کردم، یا بهتر بگویم داستان به من فکر می کرد و مرا رها نمی کرد. در واقع چنگ انداخته بود و حلق مرا فشار می داد که پیش بروم. یادم هست یک بار یک صحنه ای یادم آمد و اشک از چشمانم سرازیر شد و چک، چک روی کاغذ ریخت نمی دانم شما تا به حال در زندگیتان احساس کرده اید که اشک وقتی روی سطحی می ریزد صدا می کند؟ و آن زمان من حتی می ترسیدم صدای فروریختن اشک هایم دیگران را بیدار کند.

در چنین شرایطی صحنه های مختلف داستان در ذهنتان خلق می شد.
بله، صحنه های مختلفی در کتاب هست که من با تأثری عمیق به آن ها فکر کرده ام در آن جای تنگ شب ها وقتی می خوابیدم من نمی توانستم از جایم بلند شوم چون دیگران از خواب می پریدند، بعد هم می دانید که در زندان شب ها هم چراغ روشن است. حالا چه چیز تاریک است بماند، اما چراغ ها همیشه روشن است اما با نور کم که نوشتن را دشوار می کند ما یک چراغ متحرک درست کرده بودیم که وقتی روشن می کردیم می توانستیم آن را پایین بکشیم و وقتی خاموش می کردیم نزدیک سقف می شد. خب من نمی تواستم چراغ را پایین بکشم و روشن کنم چون بقیه از خواب بیدار می شدند. پشت سر من در جایی که می خوابیدم یک دیوار سه متری صافی بود و من گاهی شب ها بدون این که بلند شوم از مجموعه آن چه به خاطرم آمده بود دو سه کلمه روی دیوار می نوشتم، حتی گاهی یک جمله هم می شد اما دو، سه کلمه کافی بود که فردا صبح کل صحنه یادم بیاید.

الان یادتان می آید کدام صحنه ها را این طوری خلق کردید؟
دقیقاً همین الان هم اگر دو سه کلمه از هر جای کتاب بخوانید من به شما خواهم گفت که این صحنه را کی و در چه شرایطی نوشتم و کل ماجرا را برایتان تعریف می کنم. بعد روز که می شد من میز کوچکی داشتم که پایه های آن جمع می شد پشت آن می نشستم و یک کتاب انگلیسی هم جلویم باز می کردم و شروع به نوشتن می کردم.

آن زمان انگلیسی شما خوب بود؟
بله. انگلیسی ام خوب بود اما فرانسه نمی دانستم و فرانسه را از یکی از زندانی ها که در فرانسه دوره دیده و زبان خوانده بود یاد می گرفتم و در عوض به او انگلیسی یاد می دادم. موقع نوشتن هم زندانبان ها هم فکر می کردند من دارم کتابی را ترجمه می کنم. این اسماعیل فیاضی که اسمش را آوردید مدام به من می گفت چی داری می نویسی؟ اگر می خواهی کار کنی ترجمه کنی بهتر است و بالاخره یک بار به او گفتم من می نویسم وقتی کتابم درآمد تو ترجمه اش کن. یک مسئله دیگر هم بود در زندان خبرچین داشتیم و من حدس میزدم که آن ها می دانند من دارم می نویسم اما نه من به روی آن ها می آوردم و نه آن ها به روی من چون احتمالاً فکر می کردند حالا که هنوز نوشته اش تمام نشده چاپ هم که نشده بگذار برای دلخوشی خودش بنویسد گاهی هم همه را از سلول ها بیرون می آوردند و در راهرو به خط می کردند و سلول ها را می گشتند البته بیشتر به دنبال چاقو و چیزهای برنده می گشتند گاهی نوشته ها را هم پیدا می کردند و می خواندند و اگر سیاسی بود می بردند به دفتر زندان اما نوشته های غیر سیاسی را نه اما به هر حال جور دیگری اذیت می کردند در همان دوران رمان «بابا گوریو بالزاک» تازه منتشر شده بود و زندانی ها آن را در لیست خرید مایحتاجشان به مامور خرید داده بودند و او کتاب را خریده بود و به بچه ها داده بود. من رفتم و گفتم می خواهم این کتاب را بخوانم به هر حال باباگوریو را داشتم می خواندم نزدیک آخر کتاب بود که فرستادند و کتاب را از من گرفتند و بردند دفتر زندان و این به هر حال آزار دهنده بود و در آن فضای بسته، ذهن آدم را مختل می کرد. در همین ایام یک قضیه ی دیگری پیش آمد و آن هم اعدام شش نفر از دوستان ما بود که به کلی پریشانمان کرد.

ظاهراً این آقای محقق هم در بین همین افراد اعدام شد؟
بله، محقق بود، مرزبان بود، نصیری بود، سروشیان بود. صبح روزی که می خواستند این ها را اعدام کنند، همه بیدار شدیم هوا تاریک بود ما آن شب توی حیاط کنار باغچه خوابیده بودیم.

کنار باغچه؟
بله به هر حال زندان شلوغ بود و ما جزو گروه هایی بودیم که همیشه صبر می کردیم دیگران جایی برای خوابیدن پیدا کنند بعد هر جا که مانده بود و می شد ما می خوابیدیم آن شب هم باغچه نصیبمان شده بود تقریباً نصف شب بود که دستی به شانه ام زد که بیدار شو. دیدم پورمختار است که کمی هم لکنت زبان داشت. گفت: آن ها را بردند، من هنوز درست بیدار نشده بودم. گفت نگاه کن دیدم دور تا دور حیاط سربازهای مسلسل به دست ایستاده اند که مثلاً ما شلوغ نکنیم که خبرش به بیرون درز کند و برای رژیم بد شود. هر شش نفر را بردند من گفتم این ها را می برند لشکر زرهی و همانجا اعدام شان می کنند و صدای تیر را ما می شنویم می خواستیم به محض شنیدن صدای تیر سر و صدا کنیم و شعار بدهیم، اعدامی ها در حالی که سرود می خواندند رفتند، این ها را در کتاب «پیمان به یاد تو هرگز» نوشته ام. چند دقیقه بعد یک صدایی را با صدای تیر اشتباه گرفتیم و شروع کردیم به شعار دادن، شعارهایی مثل مرگ بر دیکتاتور، مرگ بر شاه و بعد متوجه شدیم صدای سقوط چیزی بوده و صدای تیر نبوده اما سپیده دم بود که صدای تیر بلند شد و در پی آن صدای شعارهای ما. این را که گفتم منظورم این بود که وقتی باباگوریو را بردند من اعتراض کردم و از طریق رئیس بند این اعتراض به دفتر زندان رسید که مرا خواست و نشستیم و با افسر زندان به بحث و جدل بعد از اعدام رفقایمان و شعار دادن های بچه ها باز ما را بردند دفتر، افسر زندان گفت: چرا بعد از کشته شدن رفقایتان بازوبند سیاه بستید؟ گفتم: شما متوجه نیستید که من ظهر روز قبل از اعدام با بهزاد توی یک کاسه غذا خورده ام آیا هیچ نوع عاطفه ای نسبت به هم پیدا نمی کنیم؟ در بین مسئولان زندان کسی بود به نام کاووسی که آدم پخته تر و نرمی بود ولی نورخمامی همان افسری که با من بحث می کرد آدم جلبی بود در آن جلسه کاووسی طرف مرا گرفت چون او اصولا اهل رفاقت بود.
وقتی کتاب بالزاک را از من گرفتند و گفتند این کتاب تبلیغ مرام اشتراکی است گفتم پدر آمرزیده درزمان بالزاک اصلاً مسئله مبارزه ی طبقاتی مطرح نبود. بالزاک در سال 1850 مرده اصلاً بالزاک نویسنده ی طبقه زحمتکش نبود بیانیه ی مارکس سی سال پس از بالزاک منتشر شد. اصولاً موضوع مرام اشتراکی و کمونیسم یک کابوس بود برای آن ها و هر حرکت ما از نظر آن ها یک حرکت سیاسی بود. یادم هست روزهای ملاقات که شنبه ها بود خانواده ها می آمدند به ملاقات و مقداری مواد غذایی، خوراکی و میوه و… می آوردند بعد ما می آمدیم توی بند و یک سفره ی بزرگ پهن می کردیم و همه خوراکی ها را به شراکت می گذاشتیم وسط، خب زندانی هایی بودند که ملاقاتی نداشتند و ما هر چه داشتیم با هم می خوردیم و بعد از چند بار که این کار را کردیم دفتر زندان دستور جمع کردن این سفره را داد. می گفتند این کار تبلیغ مرام اشتراکی و نشانه ی مرام کمونیسم است می گفتیم اصلاً مرگ بر کمونیسم! شما آدم بودن سرتان نمی شود این نشانه ی انسانیت است نشانه ی دوستی و برادری است و یک جا زندگی کردن چه عیبی دارد که ما هر چه داریم با هم بخوریم، به هر حال اجازه ندادند.

شما گویا قبل از شوهر آهوخانم کتاب دیگری هم نوشته بودید که دست نوشتههای آن کتاب گم شد، آیا از صحنهها، بافت یا موضوع آن کتاب چیزی به خاطرتان مانده، هیچوقت نخواستید آن را بازنویسی کنید؟ و آیا از آن کتاب چیزی در شوهر آهوخانم آمد یا نه؟
نه، بعد از آن، موضوع های دیگری برای نوشتن به ذهنم رسید و از جمله همین شوهر آهوخانم. اسم اولیه ی شوهر آهو خانم را گذاشته بودم «زن چادر سفید» و وقتی وارد داستان شدم یک جورهایی گرفتارش شدم و مرتب مشغول فکر کردن به آن و نوشتن بودم گاهی صحنه ها را دوباره و سه باره می نوشتم و اصولاً به دنیای دیگری راه پیدا کردم چون سوژه هم از من زیاد دور نبود در واقع سوژه در درون من بود. وقتی که قلم را روی کاغذ می گذاشتم داستان خودش می آمد. با ورود به این دنیا در واقع آن کتاب اول را فراموش کردم. آن کتاب یک جور کار سیاسی بود و دیگران از نوع آن کتاب خیلی نوشته اند و می نویسند و خیلی هم به آن افتخار می کنند. ولی دنیای داستان فرق می کند حالا به هر شکل که باشد یک اثر رمانتیک و ملایم یا کاری مثل شوهر آهوخانم. شما در این کتاب مرتب افت و خیز می بینید برای همین است که از سال 1340 که نوشته شده تا امروز با گذشت بیش از 52 سال هنوز خواننده داردو این کار ساده ای نیست نمی خواهم از خودم تعریف کنم اما من این اثر و البته همه نوشته هایم را دوست دارم چون فکر می کنم همه نوشته هایم الهامی است که وقتی می آید از من دست برنمی دارد. به هر حال آن کتاب اول که اشاره کردید یک داستان سیاسی بود، داستان یک افسر بد در ارتش شاهنشاهی.

افسر بد؟
بله افسر بد.

چه طور شد که مفقود شد؟
مرحوم محقق که از ابتدا مشوق من بود در بند دیگری بود که افراد مسنتر سیاسی در آن بند بودند من کتاب را فرستادم که او بخواند اما طولی نکشید که همان طور که گفتم آن ها را بردند برای اعدام، او کتاب را امانت داده بود به کسی که به دست من برساند آن شخص ظاهراً یک سروان بود اما بعد ظاهراً کتاب دست به دست شده بود و به هر حال به دست من نرسید. البته من هم دیگر نمی خواستم آن کتاب منتشر بشود و خیلی پا پی پیدا کردن کتاب نشدم چون میل نداشتم به آن بپردازم. به قول قدیمی ها نان های اول تنور یا سوخته است یا خمیر بنابراین به درد خوردن نمی خورد. این کتاب اول هم چنین سرنوشتی داشت.

قبل از شوهر آهوخانم داستان دیگری ننوشته بودید؟

چرا اولین بار که من جذب نوشتن شدم یک داستان کوتاهی نوشتم که در مجله ی اطلاعات بانوان چاپ شد به اسم «تازه عروس».

این داستان مربوط به قبل از رفتن شما به زندان بود؟
خیر، همان جا توی زندان نوشتم. مدیر مجله ی بانوان به بخش فرهنگی زندان گفته بود اگر در بین زندانی های شما کسی هست که قلم نوشتن دارد داستان هایش را بفرستد ما چاپ می کنیم. من «تازه عروس» را نوشتم و فرستادم و چاپ شد این ها خیلی استقبال کردند و گفتند منتظر داستان بعدی شما هستیم، من هم شروع کردم به نوشتن داستان «زن چادر سفید» موضوعش این بود که زنی با چادر سفید به در دکان نانوایی می آید و صاحب دکان با او وارد مراوده می شود و ارتباطشان بیشتر می شود و به تدریج دلباخته ی او می شود، شالوده ی داستان این بود اما وقتی قلم روی کاغذ گذاشتم دیدم قابلیت این نوشته بیش از یک داستان کوتاه است و مرتب به صحنه های آن افزوده شد تا شد شوهر آهوخانم.

سوال من این است که شما مطالب کتاب شوهر آهوخانم را که می نوشتید همان جا نگه می داشتید یا می فرستادید بیرون؟
نگه می داشتم، برای چی بفرستم بیرون می خواستم کارم را کامل کنم

یعنی احتمال نمی دادید نوشته هایتان را ضبط کنند؟
نه، چون بیشتر وقتی سلول ها را می گشتند سراغ چیزهای برنده و خطرناک می آمدند با داستان و نوشته کاری نداشتند.

شما جایی گفته اید که در زندان یک کتاب انگلیسی که عنوان آن شیوه ی نوشتن یا چیزی شبیه این بود را خوانده اید و داستان نویسی را از آن کتاب آموخته اید و بعد هم آن کتاب را به ابراهیم یونسی داده اید، آیا این همان کتابی است که یونسی بعدها به نام هنر داستان نویسی چاپ کرد.
خیر. نام آن کتاب Narative technik بود (تکنیک بیان) از آمریکا خریده بودم یعنی ما را از طرف ارتش فرستاده بودند به آمریکا که در یک دوره آموزش شرکت کنیم این مربوط به زمانی است که من افسر بودم و زندان نرفته بودم. کتاب Narative technik را من با تعداد زیادی از کتاب هایی که دوست داشتم از جمله تمام کتاب های جک لندن را به زبان انگلیسی (که هنوز هم آن ها را دارم) و برخی از نوشته های تئودور درایزر را خریدم و به ایران آوردم چون خیلی به مطالعه علاقه داشتم حتی آن جا وقتی در دوره های ارتش شرکت می کردیم من سر کلاس کتاب تئودور درایزر روی میزم باز بود و معلم برای خودش درس نظامی می داد.

یعنی شما به جای یادگرفتن درس های نظامی کتاب درایزر می خواندید؟
خب این کتاب به من یاد میداد نوشتن چیست. در آن زمان خیلی از کتاب هایی که می خواندم احساس می کردم من می توانم چیزی هم سطح آن بنویسم به هر حال این کتاب ها را من از آمریکا آوردم و در زندان هم چندتایی از جمله همین کار درایزر درباره ی نوشتن را می خواندم که هیچ ربطی به هنر رمان نویسی یونسی ندارد هر چند که یک بار کتاب را دادم که بخواند.

شرایط مالیتان در خانه ی پدری خوب بود؟
وضع خوبی نداشتیم اما آن قدر دور و برمان آدم ها شرایط از ما بدتر داشتند و فقیر بودند که ما در مقابل آن ها وضعمان خوب بود. ما خودمان را جزو اشراف!! حساب می کردیم، البته بعداً خیلی واپس رفتیم، الان که گاهی با برادرم در آمریکا حرف می زنیم به یاد می آوریم که 13 اطاق داشتیم که اجاره داده بودیم و مادرم به وضع این اطاق ها می رسید که مردم در آن زندگی می کردند. (گریه می کند) با این وضع ما اشراف بودیم مادر رختخواب ها را خودش می برد از این اطاق به آن اطاق که دوتا از برادرهای من در همین جریان از بین رفتند. خب این زندگی را داشتیم و همیشه از وضعی که داشتیم متأثر بودم. این وضع زندگی ما بود. من با این شرایط در تمام استان شاگرد اول شدم. به هر حال با مصطفی آمدیم تهران و در گاراژی در ناصرخسرو پیاده شدیم و روز بعد هم یک اتاق کرایه ای کوچک پیدا کردیم در خیابان نشاط که الان اسمش عوض شده. مدتی با هم، همخانه شدیم همان جا مصطفی به من گفت ما آمده ایم برای تحصیل به دنبال حزب بازی نروی ها. آن زمان حزب توده، اول خیابان فردوسی یک کلوپ داشت و ما هم عاشق این کلوپ بودیم، نه به خاطر مسایل حزبی برای این که می توانستیم در آن جا با دیگران حرف بزنیم. آن جا اجتماعی بود از گروه هایی که با هم حرف می زدند و به دنبال راه حل برای مشکلات مردم بودند.

پس کی به سراغ مسایل سیاسی رفتید؟
کم کم کشیده شدیم ،آن ها خیلی برای درست کردن تشکیلات فعالیت می کردند حتی وقتی من آزاد شدم و کتاب شوهر آهوخانم منتشر شد و نقدهای مثبت درباره اش نوشته شد یک نفر از دوستان که هم عضو حزب بود و هم با دستگاه همکاری داشت، آمد و گفت دوستان می گویند اگر افغانی یک حزب درست کند مثل حزبی که در اصفهان درست شد و ما آن را اداره کنیم خیلی خوب می شود دیدم این جا از آنجاهایی است که باید رشته را قطع کرد. گفتم هر کس نداند تو می دانی من چه طور از زندان خارج شدم، من این کاره نیستم. اما این آدم خیلی مزاحم می شد یک وقتی آمد و گفت تو هم دست به قلمی مثل افراشته و می توانی مثل او معروف بشوی. بعد از سال 32 حزب مرتب می گفت باید قیام کرد و نمی شود دست بسته ماند و نگاه کرد، می خواستند جنگ مسلحانه بکنند. یک روز هم ما را بردند برای تعلیم استفاده از اسلحه در یک خانه ای که طرف های سلسبیل بود که محل تعلیم بود من یک لحظه سر بلند کردم و دیدم افراشته در چارچوب در ایستاده است و آن اولین باری بود که او را می دیدم.

رفتید برای اسلحه شناسی و دیدید که محمدعلی افراشته در آستانه ی در است به نظر شما افراشته چه طور آدمی بود؟
مثل کریم پورشیرازی بود این بدتر از او بود. کریم پور که او را کشتند و آتش زدند به اندازه ی او وابسته نبود.

به نظر شما در نقد و اعتراض و در مبارزه با دشمن هم حرمت ها باید حفظ شود؟
بله، این هم خودش یک بحثی است . قلم و ادبیات حرمت دارد اما از این توهین ها بدتر را شاه به مردم می کرد. از این گذشته شما می دانید که توده ی مردم به فکر ادبیات نیستند، نه این که نباشند ولی حرفی که می خواهد اثر آنی و فوری داشته باشد با ادبیات کاری ندارد و ادیبانه صحبت کردن نیست.
البته خیلی از مجله ها و روزنامه های آن دوره گاهی هجوهای تند در حد فحش داشتند اما در آن زمان ما در مقطعی بودیم که باید این حرف ها را می زدیم. چرا چون ما می دیدیم که شاه داشت در آن زمان خیانت می کرد.

اگر من بخواهم به عنوان یک خواننده نظر بدهم باید بگویم نوشته های شما بسیار خوب و روان نوشته شده و به راحتی قابل حس کردن است. و به هر حال رمان شوهر آهوخانم همینطور بافته های رنج جزو آثار رئالستیک به حساب می آید از نظر خودتان سبک شما چه طور تعریف میشود.

این که نویسنده بگوید سبک من رئالیسم است یا هر سبک دیگری چندان درست نیست این تشخیص را باید دیگران بدهند. مثلاً دولت آبادی در کتاب کوچکی که تازه منتشر کرده در مورد خودش گفته که تحت تأثیر چه کسانی بوده. یا کسانی مثل صادق هدایت و جمالزاده جزو اسطوره های ثابت شده اند که دو سه نسل پیش تا حالا آثار این ها را می خوانند و به طور طبیعی تحت تأثیر این ها هستند او به این ها هم اشاره کرد و بعد گفته که من تحت تأثیر نوشته های شاهرخ مسکوب بوده ام. در حالی که شاهرخ مسکوب مترجم خوبی است، از نظر من ترجمه بسیار کار مشکلی است پیدا کردن نثری که هماهنگ با اصل اثر باشد بسیار مشکل است. شاملو، قاضی و دیگران کار بزرگی در عرصه ی ادبیات کشور انجام داده اند. بعد می گوید در آثار من جای پای هیچ نویسندهای نیست این را دیگران باید بگویند نه این که خود نویسنده بگوید. مثلاً نوشته های من را دیگران قضاوت کرده اند. چه کسانی؟ مثلاً جمالزاده ، بزرگ علوی، دکتر ندوشن، سیروس پرهام، دریابندری و… در مورد کارهای من قضاوت کرده اند در پاسخ به شما باید بگویم این سوال قبلاً هم از من شده در یک کنفرانسی همین سوال را کردند. من دوست ندارم برای جمعی صحبت کنم اما در مورد این سوال گفتم شما می توانید همه ی سبک ها را در نوشته های من پیدا کنید. سبک رومانتیسیسم، ناتورالیسم، رئالیسم هر تکه از داستان های من در یکی از این سبک هاست. اما کل آن بله بیشتر به رئالیسم نزدیک است.

اولاًکل داستان با انتخاب درستی باشد، اگر انتخاب درست نباشد، اصلاً به درد نمی خورد. مصلاً در نظر بگیرید کتابی هست به نام «ثریا در اغما» با شنیدن عنوان کتاب ذهنت به ثریا زن قدیم شاه میرود بعد می بینی او نیست و این انسان عادی بیهوش است و آریان در آخر کتاب این را می گوید. نود درصد داستان ها شبیه همین هستند آخرش باید از خودت بپرسی خوب چی گفت؟

به نظرتان ادبیات باید حتماً پیام داشته باشد؟

حرف من این است که وقتی می پرسی چی گفت این کتاب هیچ به نظرت نمی رسد. خیلی از نویسنده ها همین طور نوشته اند یا حتی ترجمه ها همین وضع را دارند چیزی به خواننده نمی دهند. من حتی نوشته های یونسی را قبول ندارم.

چرا؟
شاید شما بگویید چون با روش شما متفاوت است قبولش ندارید. اما من می گویم البته من با خودم می سنجم یعنی محک من یک چیز دیگر است. شما چند کتاب از جک لندن خوانده اید.

سپید دندان، یکی هم آوای وحش.

خب، سپید دندان را خوانده ای، من چند بار خوانده ام ده امین بار کتاب را می خوانی و می بینی سپیددندان شما را می برد به دنیای کوشش و سختی کما این که در یکی از داستان هایش شرح می دهد برای به دست آوردن آب باید این قدر زمین را بکنند که به آب برسند و این یعنی جدال انسان برای زنده ماندن، جدال انسان با طبیعت را در کتاب پیرمرد دریا همینگوی می بینید. گر چه من جدال انسان با طبیعت را ندارم من هم که آن همه زحمت را از نزدیک ندیده ام می توانم مثل او بنویسم. اما مطابق واقعیت در نمی آید بازهم می خوانند و می گویند به به چه قلمی ولی من خودم قبولش ندارم. سپیددندان جدال انسان با طبیعت را نشان داده و یک تجربه ی تازه را عرضه می کند. و این تجربه ی بشری تازه است اما شما این حس را در کتاب ثریا در اغما نمی توانید تجربه کنید.
جک لندن داستان کوتاهی دارد به نام یک تکه گوشت، داستان قهرمان بوکسی است که دوران اوج او گذشته یک مسابقه ای برای او ترتیب می دهند با یک بوکسور جوان شرح تک تک مشت های او را در جریان داستان می خوانید و حس  می کنید. در داستان «شاد کامان دره ی قره سو» پسر جوان بی پولی هست که پدرش برای کارگری رفته در دهی که دختر پادشاه دورود هم آن جاست. این پسر عاشق این دختر می شود. پسر بی پول آن هم در ده وقتی عاشق یک دختر ثروتمند می شود عوالم متفاوتی پیدا می کند. عوالمی آسمانی و تخیل درباره ی معشوق دختر هم همین طور شرایطی پیش میاید که این دختر و پسر تنها می شوند اما حرمت عشقشان آن قدر هست که فقط با شرم با هم حرف میزنند و هیج اتفاقی بین آنها رخ نمی دهد.
آن زمان این افکار در خانواده ها شدیدتر بود. کسی مثل عبدالعلی دستغیب از این کتاب تعریف کرد و گفت:« فهم کتاب به جای خودش هیچ ایرادی از آن نمی توان گرفت اما تشریح این خانواده می توانست بهتر باشد». این کتاب به بیش از 25 سال اجازه ی انتشار نگرفت و تازه نقطه ی عطف کتاب حذف شد.

در جریان ساخته شدن فیلم شوهر آهو خانم، شما در کجای این جریان بودید و اصولاً از آن فیلم که ساخته شد راضی هستید یا نه؟

آن فیلم که ساخته شد من وکیل گرفتم و شکایت کردم بنا بود داوود ملاپور فیلم را تحت نظر من بسازد ولی اولین باری که من رفتم سر فیلمبرداری دیدم کار آن طور که باید نیست.

آن جلسهای که شما رفتید فقط ملاپور بود یا آربی آوانسیان هم بود؟

آربی هم بود، خانم براتلو هم بود، یک خانم ارمنی را هم آورده بودند برای نقش« هما »که آربی او را معرفی کرده بود. خب؟« هما»، در کتاب یک زن بسیار خاص است و آهو یک زن مظلوم و افتاده حال و نجیب. شخصیت هما روی آهو سایه میاندازد. اما آن خانم یک آدم کوتاه قد و بدون هیچ زیبایی بود و در مقابل خانم براتلو هم که در تئاتر بازیگر بود با آن قد بلند و شخصیت خاصی که داشت، نمیتوانست نقش آهو را بازی کند. خب آن خانم ارمنی که نمیتوانست شخصیت هما را داشته باشدو او را تحت تاثیر خود قرار دهد. بالاخره اول ظاهر این بازیگر باید بیانگر آن شخصیت باشد، که نبود ولی من چون نمیخواستم دل آن خانم ارمنی بشکند هیچ نگفتم به تدریج دیدم این خانم حتی نشستن مدل خودمان (چهارزانو) را بلد نیست، عادتهای یک زندگی سنتی و مسلمان را بلد نیست اصلاً حرکات او فرق میکرد، بعد فکر کردم شاید بازیگر خاصی باشد موافقت کردم. گفتند چهارشنبه فیلمبرداری را شروع میکنیم گفتم این بازیگرها کتاب را خواندهاند، سناریو دارند. گفتند لازم نیست اصلا بازیگر نمیداند چه نقشی قرار است بازی کند، بعد روی فیلم صداگذاری میشود این را نپذیرفتم.

این حرف را آربی زد؟
خیر، ملاپور گفت. من گفتم در سینمای حرفهای جهان یک بازیگر برای این که حال و هوای نقش را خوب حس کند گاهی میرود شش ماه در محل میماند حتی مثال زدم که شما در یک خیابان بزرگی در نیویورک اگر بین هزاران آدمی که راه میروند دقت کنید به راحتی ایرانیها را از راه رفتنشان تشخیص میدهید. برای خود من این دو سه بار پیش آمده که خطا هم نکردهام و وقتی رفتهام با طرف حرف زدهام دیدم بله ایرانی است. بعد از ساخته شدن فیلم به آنها گفتم حتی نانوای شما حرفهای نیست. یا خانم آهو که توی فیلم در یک صحنه گیوه میبافد اصلاً یک بار کلاش «گیوه» بافی ندیده گیوه را این طور نمیبافند.
گفتند تماشاگر تهرانی که اینها را نمیفهمد، گفتم بله این معلوم است که حرفهای نیست. اینها همه ریزهکاریهای هنری است که دنیا رعایتش میکند ولی ما نه .

پس اصلاً از فیلم راضی نبودید؟
فیلم یک سالی بابت شکایت من توقیف بود بعد ملاپور رفت اسکویی و آشتیانی (دبیر سندیکای فیلمسازان) را دید و اینها آمدند و میانجی شدند و من هم بالاخره رضایت دادم. وزارت فرهنگ و هنر گفته بود که با ادامهی این توقیف سر و صدا ایجاد میشود، قانوناً هم که نمیتوانید بدون اجازه افغانی اکران کنید بروید و رضایتش را بگیرید. یک روز عصر آمدند و آن قدر گفتند که بالاخره من رضایت دادم.
الان هم مینویسید یا نه؟
چند داستان کوتاه نوشتهام، یک کتاب درباره ی جنگ ایران و عراق به انگلیسی نوشتهام به اسم «ماه بر فراز جبهه»، یک داستان دیگر هم هست با نام «دنیای پدران دنیای فرزندان» که دباره ی تفاوت این دو جهان است.

شعر هم که میگویید؟
بله، اما وقتی خواستم درآمریکا چاپش کنم گفتند شعر ایران خریدار نخواهد داشت و فعلاً مانده یک تعدادی هم شعر انگلیسی دارم.

هنوز با دست مینویسید؟
با کامپیوتر هم کار می کردم، اما چند بار کارهایم درست save نشد و از دست رفت، درست به من آموزش ندادند.

هنوز هم کتاب هایتان با یک بیت شعر شروع می شود؟
بله این برای من یک رسم است. همین شوهر آهو خانم اولش با بیت
پیرانه سرم عشق جوانی به سر افتاد و آن شور که در دل بنهادم به در افتاد
شروع می شود
یا  این ابیات از شما مصلحت خویش نمی پردازم
همچو پروانه که می سوزم و در پروازم
که موضوع کتاب سیندخت را پیشاپیش به خواننده می دهد که در فضای جنوب و ماجرای عاشقانه ی یک مهندس نفت است. در آن کتاب کلاً فضای زندگی در جنوب تصویر شده. من اصلاً فکر نمی کردم حال و هوای این کتاب این طور بشود به محض این که قلم روی کاغذ گذاشتم وارد فضای جنوب شدم و همه ی ماجراهای کتاب پیش آمد.
همه ی شعرها هم اشعار شعرای بزرگ ایران است.

خوشحالم از این که فرصت دادید و گفت و گو با شما فراهم شد.
من هم متشکرم، چند تا مجله ی آزما هم برای من حتما بفرستید.

Pin It on Pinterest

Share This