(021) 66480377-66975711

هایکونویسى: سیرى در هایکو و هایکو ایرانى

7,500تومان

سيروس نوذرى

هایکونویسی: سیری در هایکو و هایکوی ایرانی عنوان کتابی است نوشته سیروس نوذری شاعر و هایکوسرا که در هشت فصل نگاشته شده و به نوعی مکمل و ادامه ی دیگر کتاب این پژوهشگر ادبی، کوته سرایی: سیری در شعر کوتاه معاصر است.
کتاب که با یاد بیژن جلالیِ شاعر منتشر شده در فصل نخست آن به بررسی هایکوهای ماتسو باشو شاعر ژاپنی و تاریخچه ی هایکو پرداخته شده است. فصل دوم درباره سانتوکا، از پایه گذاران هایکوی آزاد است. فصل سوم به تفسیر هایکوهای کلاسیک اختصاص دارد. فصل چهارم به هایکوی ایرانی پرداخته شده و جنبه هایی از تفاوت های درونمایه ی هایکو و شعر فارسی و هم چنین به مسئله ی شیوه ی خوانش هایکو اشاره شده است. فصل پنجم به تفسیر برخی از هایکوهای ایرانی اختصاص دارد. فصل ششم واکاوی نمونه هایی از ترجمه ی هایکوها به زبان فارسی را در بر می گیرد. فصل هفتم بخش هایی از مصاحبه ی مؤلف کتاب با مجله ی شعر پیرامون شعر کوتاه آمده است و فصل پایانی و هشتم کتاب نیز به گزینه ی هایکوهای ایرانی اختصاص یافته است، گرچه آثار بسیاری از هایکوسرایانی که به فارسی می نویسند، در این گزیده نیست.
سیروس نوذری در پیش گفتار کتاب با اشاره به اولین هایکوهای ترجمه شده به فارسی توسط احمد شاملو در کتاب آهنگ های فراموش شده در سال 1326 و ادامه ی روند این ترجمه ها بوسیله ی کسانی چون سهراب سپهری، نقطه ی عطف آشنایی ایرانیان با هایکو را کتاب هایکو از آغاز تا امروز ترجمه ی احمد شاملو و ع. پاشایی می داند

در انبار موجود نمی باشد

توضیحات

گزیده ای از کتاب هایکونویسى: سیرى در هایکو و هایکو ایرانى

مادرم چاقو را
در حوض نَشُست
ماه زخمی می شد.
(سهراب سپهری)

در آغاز کتاب هایکونویسى: سیرى در هایکو و هایکو ایران، می خوانیم

فهرست

پیش‌گفتار                 9

فصل اوّل: در شناخت هایکو    15

فصل دوّم: در شناخت «سانتوکا» شاعر نخواستن    65

فصل سوّم: تفسیر چند هایکوى ژاپنى      79

فصل چهارم: نگاهى به ویژگى‌هاى هایکوى ایرانى                119

    اشارات                  155

فصل پنجم: تفسیر چند هایکو از شاعران فارسى     157

فصل ششم: نگاهى به وضعیت ترجمه‌ى هایکو      181

فصل هفتم: «چه مى‌توان کرد» بخش‌هایى از یک مصاحبه     195

فصل هشتم: گزینه‌ى هایکوهاى ایرانى   207

کتایون آموزگار       211

ع. آهار      212

رضا ابراهیم‌زادگان   213

رضا اعرابى               215

مرمر الفت                 218

پژمان الماسى‌نیا         221

شهرام انارى              223

شاپور بنیاد                 226

على‌اصغر بیک‌وردى               227

طاهره پرنیان              230

فرشته پناهى              231

باقر پیرابى                 233

بیژن جلالى               235

حلیمه جهانگیرنژاد   238

عباس حسین‌نژاد       240

مصطفى خزایى         242

محمد خلیلى             244

جواد خوانسارى        247

مصطفى دهقان          249

رضا رضانژاد شیرازى               251

حمزه ربانى               254

احسان رضایى           255

سیمین رهنمایى        258

سهراب سپهرى         261

عباس سماکار           262

پرویز شاپور              264

سیدعلى صالحى       266

مسیح طالبیان            269

فریبا عرب‌نیا             271

سیدرضا علوى          273

مرجان علیزاده          276

معصومه فخرایى       278

محمود فلکى            279

فریدون فریاد            280

منوچهر فیلى             282

عباس کیارستمى      283

معصومه (الهام) کیانپور            286

عباس گلکار             288

کاوه گوهرین           291

شمس لنگرودى       294

امیرعباس مهندس     295

محسن نظارت           298

حبیب نظارى            300

پروین نگهدارى       301

جانان نوذرى             304

سیروس نوذرى         305

گلاله هنرى               308

یارتا یاران                 310

هایکونویسان ناشناس               312

توضیح :    315

رمضان بخشى‌زاد سراوانى        316

محمد بُشرا                317

سکینه پاریاو             319

مسعود پورهادى        321

م. پ. جکتاجى         323

رحیم چراغى            324

محمد شجاعى فرد   327

شیون فومنى (میراحمد سیّد فخرى‌نژاد)                  328

على‌اکبر مرادیان گروسى        330

نمایه‌ى کتاب‌ها        333

پیش‌گفتار

دیگر اکنون روشن شده است اولین هایکوهایى که به فارسى ترجمه شده، همان‌هایى‌ست که احمد شاملو، به جوانى در کتاب آهنگ‌هاى فراموش شده‌اش به چاپ رسانده، کتابى که خود نمى‌خواست آن را به یاد آرد. و این به سال 1326 برمى‌گردد. از آن زمان به‌صورت پراکنده و اندک، ترجمه‌هایى از هایکو به همت کسانى چون سهراب سپهرى و دیگران انتشار یافت، تا به سال 1361. سالى که کتاب هایکو با ترجمه‌ى احمد شاملو و ع پاشایى روانه‌ى بازار کتاب شد.

ذکر این مختصر از این‌رو اهمیّت دارد که چند سالى بعد از آن، آرام آرام شاعرانى به شکلى جدّى به این قالب شعرى توجه کرده‌اند و تجربه‌هاى خود را در مجموعه‌هایى براى قضاوت شعرخوانان فارسى زبان عرضه کرده‌اند. ذکر نام برخى از اینان و آثارشان خالى از فایده نخواهد بود :

ـ کاوه گوهرین، «هایکوهاى ایرانى» 1379، «خداى نامک»  1385

ـ رضا رضانژاد شیرازى، «نیلوفر آبى»  1385

ـ فریبا عرب‌نیا، «ماه عاشق»  1385

ـ غلامرضا کافى، ترانک‌ها

ـ عباس کیارستمى، «همراه با باد» 1378، «گرگى در کمین»  1384

ـ سیدعلى صالحى، «قمرى غمخوار در شامگاه خزانى»  1386

ـ سیدرضا علوى، «هایکوها از یک پدر و مادرند»،  1388

ـ سیروس نوذرى، «آه تا ماه» 1379، «برف بر داوودى‌هاى سفید» 1386، «هزار سال عاشقى»  1387

ـ مرمر الفت، «پروانه و سنگ»  1386

ـ مرجان علیزاده، «شب روى زمین»،  1387

صد البته دیگرانى به‌ویژه به‌صورت پراکنده هایکوهاى خود را در مجموعه‌هاى شعر یا در وبلاگ‌هایشان و یا در سایت‌ها در معرض خوانش و قضاوت دیگران قرار مى‌دهند: احسان پرسا، سیدعلى میرافضلى، کتایون آموزگار، گلاله هنرى، رضا آشفته و دیگران و دیگران.

به نظر مى‌رسد چرایى استقبال از هایکو در ایران، به نوعى حاصل همان بازتاب و پاسخى‌ست که در زبان‌هاى دیگر نیز نسبت به این قالب شعر مى‌شود.

… و اکنون با نگاهى جدّى‌تر به این استقبالِ روزافزون، کتاب حاضر تلاشى‌ست دیگر براى معرفى و شناخت بیشتر هایکو، که پیش از این کوشش‌هاى بسیار مهمى در گسترش آن انجام یافته است؛ کسانى چون احمد شاملو، ع. پاشایى، قدرت‌اله ذاکرى، زویا پیرزاد، کاوه گوهرین، نیکى کریمى، مهوش شاهق، شهلا سهیل، عباس صفارى، ابوالقاسم اسماعیل‌پور، پگاه احمدى، مسیح طالبیان، حمید زرگرباشى و احتمالا دیگرانى که از قلم افتاده‌اند و یا من نمى‌شناسمشان.

فصل نخست این کتاب با نام ماتسو باشو بزرگ‌ترین و مشهورترین شاعر ژاپن آغاز شده و بررسى هایکوى او، و به‌طور کلى «هایکو» که علاوه بر تلاش در بررسىِ کوتاه تاریخچه‌ى هایکو، برداشت و درک نگارنده را نیز از هایکو بازگو مى‌کند.

فصل دوّم در شناخت هایکوسراى بزرگى‌ست (سانتوکا) که در ایران کمتر شناخته شده است.

فصل سوّم کتاب، به پیروى از روش تفسیر هایکو، که در کتاب صد هایکوى مشهور، ترجمه‌ى آقاى ع. پاشایى، به‌کار رفته، دست به تفسیر تعدادى هایکوى کلاسیک زده‌ام که به گمان من مى‌تواند براى درک جوانان علاقه‌مند و آنانى که هنوز با فضاى هایکو کمتر مانوس شده‌اند مؤثر افتد.

فصل چهارم کتاب تلاشى‌ست براى شناخت هرچه بیشتر «هایکوى ایرانى» که به گمان من در حال بالیدن است. یا لااقل من امید بالیدن آن را در سر مى‌پرورانم. براى توجه جدى‌تر به این شناخت، به جنبه‌هایى از تفاوت‌هاى اساسى در درونمایه‌ى هایکو و شعر فارسى پرداخته‌ام و علاوه بر کنکاش در ویژگى‌هاى هایکوى فارسى، به اختصار به رعایت ایجاز که در هایکو و هر شعر کوتاه، حتى شعر بلند، اهمیت بنیادى دارد اشاره کرده‌ام. در پایان این فصل به مسئله‌ى شیوه‌ى خوانش هایکو نیز توجه شده است.

فصل بعد به تفسیر برخى از هایکوهاى شاعران ایرانى اختصاص یافته، با این ذهنیت که نگاهى جدى‌تر به این‌گونه شعرها ضرور مى‌نماید، حال که به تفسیر هایکوهاى شاعران ژاپنى این‌چنین جدى پرداخته شده، چرا در مورد هایکوهاى خودمان چنین روشى به‌کار گرفته نشود. ناگفته پیداست که تفسیر، پیوندى مستقیم با نوع نگاه مفسران دارد و هر خواننده‌ى علاقمندى خود نیز مى‌تواند تفسیر و برداشت خویش را داشته باشد. همین جا لازم به ذکر مى‌دانم، تفسیرهایى که مربوط به دو شعر کوتاه من، از مجموعه‌ى «آه تا ماه» مى‌شود، یکى نوشته‌ى عبدالعلى دستغیب، مترجم، منتقد و محقّق استخوان خورد کرده‌ى ادبیات امروز، و دیگرى نوشته‌ى محمدرضا یاسینى منتقدِ جلاى وطن کرده است.

… امّا از آن‌جا که هایکو از طریق ترجمه به خوانندگان و شاعران فارسى‌زبان معرفى شده، مسئله‌ى برگردانِ فارسى آن نیز اهمیتى ویژه
مى‌یابد. با این پیش‌زمینه، ضمن اداى احترام به مترجمینى که در این راه کوشیده‌اند، در فصل پایانى نمونه‌هایى از ترجمه‌ى هایکوها را واکاوى کرده‌ام؛ و امیدوارم وسواس و دقت بیشتر در این کار، به‌ویژه در قالب بسیار کوتاه هایکو که خود به خود اهمیت بیشترى مى‌یابد، مورد توجه جدى‌تر مترجمین و خوانندگانِ قرار گیرد.

سرانجام در فصل پایانى، گزینه‌اى از هایکوهاى شاعران ایرانى آمده، تا خواننده با کم و کیف این‌گونه آثار، در دهه‌هاى اخیر آشنایى عینى و ملموس‌ترى بیابد. البته روشن است همه‌ى نمونه‌ها از ارزشى برابر برخوردار نیستند. بعضى از آن‌ها شاید جز کوتاهى، سه سطرى بودن، هیچ وجه مشترکى با هایکو به‌ویژه هایکوى کلاسیک نداشته باشند، ولى به هر حال نشان‌دهنده‌ى تلاش نسل جدیدى از شاعران است که به این گونه‌ى شعرى روى آورده‌اند. شاید این رویکرد در آینده بدل به جریانى جدى در شعر معاصر ایران بشود، و این البته بستگى به عوامل مختلفى دارد که شرح آن در این مقدمه‌ى کوتاه ممکن نیست، امّا مى‌توان لااقل به‌صورت سئوال برخى از این عوامل را طرح نمود :

الف: آیا با توجه به پیشینه‌ى هزار ساله‌ى شعر فارسى و توجه به ساختارهاى کوتاه و پولادین رباعى و دوبیتى، در جامعه‌ى ما، امکان گسترش هایکو وجود دارد؟

ب: آیا تفکر و عرفان ذن در برابر عرفان ایرانى که در جانِ ناخودآگاهِ قومى ما ریشه دوانیده، مى‌تواند جلوه کرده و جاى خود را در کنار آن باز کند؟

ج: آیا هایکوسراى ایرانى قادر خواهد بود استقلال و تشخصِ هایکوى ایرانى را تضمین نماید؟ هایکویى که شناسنامه ویژه‌ى خود را داشته باشد و از هایکوى ژاپنى، امریکایى، اروپایى، بازشناخته شود؟

د: آیا شاعرانى هستند و یا خواهند آمد که این ژانر شعرى را نوعى ضرورت درونى و بیرونىِ جامعه‌ى شعرخوان ایرانى بدانند و مهم‌تر این‌که
جامعه‌ى شعرخوان نیز هایکوى ایرانى را جدى و یک ضرورت شعرى تلقى خواهد کرد؟

و البته سئوالاتى دیگر که هریک اهمیّت بحث را بیش از پیش روشن مى‌کند.

در مورد نام کتاب لازم مى‌دانم نکته‌اى را ذکر کنم.

ع. پاشایى در مقدمه‌ى کتاب «لاک پوک زنجره»، ص 13 ترکیب دقیق (هایکونگارى) را به‌کار برده است. این ترکیب واژگانى را از آن‌جا دقیق مى‌دانم که به روح هایکوى ژاپنى بسى نزدیک است. اگر به جاى آن مثلا «هایکوسرایى» را به‌کار بریم، مفهوم آن نوشتن هایکو را به کلمات سرودن و سرایش مى‌کشاند؛ عملى که در هایکو، و مفهوم خاص آن وجود ندارد؛ که هایکو حاصل نگاه بى‌واسطه‌ى شاعر است بر آن‌چه در برابر چشم او حضور دارد.

از سوى دیگر هایکو با خط‌نگارى ژاپنى در هماهنگى کامل است. آن‌چه در این (خط‌نگاره‌ها) دیده مى‌شود، خواننده‌ى هایکو را به درون مایه‌ى آن مى‌کشاند، یعنى وجه دیدارى هایکو نه تنها در نگاه شاعر که در خط ژاپنى نیز وجود دارد. پدیده‌اى که در خط فارسى نیست. البته در زبان فارسى نیز واژگانى هستند که شکل و نگاره‌ى آن‌ها به معناى درون کلمه نزدیک مى‌شوند؛ مانند کلمه‌ى (پیچیده) که فرم به‌هم پیچیده‌ى حروف آن به معناى واژه نزدیک مى‌شود. امّا این موارد اندک است و مهم‌تر این‌که در نگاه فارسى‌خوانان، هرگز از طریق تماشاى شکل ظاهرى کلمه به معناى آن توجه نمى‌شود. و مثلا در مقابلِ کلمه‌ى پیچیده، کلمه‌اى مثل میخ که به لحاظ دیدارى، شکل درهم تنیده‌اى دارد، امّا در معنى، نوعى سرراستى و تیزى را تداعى مى‌کند که هیچ ارتباطى با نگاره‌ى آن ندارد.

امّا به نظر مى‌رسد هایکوى ایرانى ویژگى‌هاى خاصى را دارد که نمى‌تواند جدا از ویژگى‌ها و ظرفیت‌هاى زبان فارسى باشد. همان‌طور که به لحاظ ساختار بیرونى هایکو، وزن هجایى آن را نمى‌توان تقلید کرد؛ هایکونگارى نیز با توجه به ویژگى‌هاى خط فارسى امکان‌پذیر نیست. از سوى دیگر اگر بپذیریم که وجه (سرایش) در هایکو، بر اساس آموزه‌هاى هایکونویسى اعتبار چندانى ندارد، در مجموع شخصآ ترکیب (هایکونویسى) را براى هایکوى ایرانى، البته باز نه به مفهوم دقیق آن مناسب‌تر یافته‌ام[1] .

… نکته‌ى دیگر این‌که، کتاب حاضر را مى‌توان به‌نوعى مکمل و ادامه‌ى نوشته‌ى دیگرِ من «کوته‌سرایى» سیرى در شعر کوتاه معاصر دانست.

و دریغم مى‌آید که در این سطور پایانى از یارى دوستان شاعرم،

کاوه گوهرین، سیدعلى میر افضلى، مسیح طالبیان و احسان رضایى که هریک با هایکو ارتباط و آشنایى عمیقى دارند، یاد نکنم. از آن‌ها بسیار سپاسگزارم و دستشان را به گرمى مى‌فشارم.

          سیروس نوذرى

          شیراز، زمستان  1390

[1] در روزگار ما، هم‌اینک به دلیل رشد و نفوذ سایت‌هاى اینترنتى، نوعى هایکوسرایىاینترنتى هم باب شده که گاهى مى‌توان نمونه‌هاى قابل تأملى سراغ کرد. اما این‌گونههایکونویسى، بیشتر به تجربه و تفنّن گرایش دارد. درست بسان هایکو به زبان اسپرانتو و یاشعرهاى میکرون که در این کتاب مد نظر نبوده‌اند شاید در مجالى دیگر و در جاى خود بشودبدین مقولات نیز پرداخت.

اطلاعات بیشتر

وزن 900 g
ابعاد 21 × 14 cm
وزن

900

پدیدآورندگان

نوع جلد

SKU

94469

نوبت چاپ

شابک

978-964-351-663-5

قطع

تعداد صفحه

336

موضوع

سال چاپ

تعداد مجلد

نقد و بررسی‌ها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین کسی باشید که دیدگاهی می نویسد “هایکونویسى: سیرى در هایکو و هایکو ایرانى”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.